A. 1960 SONRASINDA DÜNYA SİYASETİNDE MEYDANA GELEN GELİŞMELER

1. 1960 Sonrasında Dünya Barışını Sağlama Çabaları ve Yumuşama (Detant) Dönemi

• Bağlantısızlar Bloku (Üçüncü Dünya Devletleri):
  • Temelleri 1955 Bandung Konferansı ile atılmış, 1961 Belgrad Konferansı ile resmen kurulmuştur. Endonezya lideri Sukarno, Yugoslavya lideri Tito, Mısır lideri Cemal Abdünnasır ve Hindistan lideri Nehru öncülük etmiştir.
  • Asya, Afrika ve Latin Amerika devletlerinden oluşan bu blok; Soğuk Savaş gerginliğinde Doğu veya Batı bloklarına taraf olmayı reddederek farklı siyasi ve sosyal sistemlerin barış içinde bir arada yaşayabileceğini savunmuştur.
• Yumuşama (Detant) Dönemi’nin Doğuşu:
  • Doğu ve Batı Blokları arasındaki çatışma ve gerginliğin azaldığı tarihsel dönemi ifade eder.
  • Başlama Nedenleri: Küba Krizi sonrası ortaya çıkan nükleer savaş tehlikesi, SSCB lideri Nikita Kruşçev’in “Barış içinde bir arada yaşama” politikası, ABD Başkanı John F. Kennedy’nin iyi niyet adımları, SSCB ile Çin ve Yugoslavya arasındaki görüş ayrılıkları ile ABD-Çin ilişkilerini yumuşatan Ping-Pong Diplomasisi etkili olmuştur.
• Nükleer Silahsızlanma ve Sınırlandırma Antlaşmaları:
  • SALT 1 ve SALT 2 (1969–1979): ABD ile SSCB arasında stratejik nükleer silahların sınırlandırılması amacıyla yapılmıştır. Ancak SSCB’nin 1979’da Afganistan’ı işgal etmesi üzerine SALT 2 Antlaşması ABD Senatosu tarafından onaylanmamış ve yürürlüğe girememiştir.
• Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Konferansı (AGİK) ve Helsinki Nihai Senedi (1975):
  • Doğu ve Batı Blokları arasındaki gerginliği azaltmak amacıyla 1973’te Finlandiya’nın başkenti Helsinki’de başladı.
  • 1975’te yayımlanan Helsinki Nihai Senedi, Soğuk Savaş Dönemi’nin yumuşama belgesi sayılır. Devletlerin egemenlik eşitliği, sınır bütünlüğü, insan hakları ve ulusların self-determinasyon hakkı benimsenmiştir.
  • 1990’da imzalanan Paris Şartı Soğuk Savaş’ın bitiş belgesi kabul edilmiş; AGİK 1994’te AGİT (Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı – OSCE) adını almıştır (Türkiye kurucu üyelerindendir).
• İslam İş Birliği Teşkilatı (İİT):
  • Kudüs’te Mescid-i Aksa’nın kundaklanmak istenmesi üzerine Ürdün Kralı Hüseyin’in girişimiyle 1969’da Fas’ın başkenti Rabat’ta toplanan İslam Zirvesi kararlarıyla kurulmuştur.

2. Yumuşama Dönemi’nde Yaşanan Uluslararası Krizler ve Çatışmalar

A. Arap-İsrail Savaşları ve Orta Doğu Barış Süreci

• 1973 Yom Kippur Savaşı: Mısır ve Suriye’nin 1967 Altı Gün Savaşı’nda kaybettikleri toprakları geri almak amacıyla Yahudilerin kutsal günü olan Yom Kippur’da İsrail’e saldırmasıyla başladı.
• 1973 Petrol Krizi: Savaş sırasında Arap devletleri (OPEC üyeleri), İsrail’i destekleyen ABD ve Batılı devletlere yaptırım uygulamak için ham petrol fiyatlarını 2.59 dolardan 11.65 dolara yükseltmiş ve dünya genelinde büyük bir ekonomik krize yol açmıştır.
• 1974 Sina Antlaşması ve Mekik Diplomasisi: ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’ın yürüttüğü “Mekik Diplomasisi” sonucunda Mısır ve İsrail arasında Sina Antlaşması imzalanmış, İsrail Süveyş Kanalı’ndan çekilmiştir.
• Camp David Antlaşmaları (17 Eylül 1978 / 1979): ABD Başkanı Jimmy Carter arabuluculuğunda Mısır Lideri Enver Sedat ile İsrail Lideri Menahem Begin arasında imzalanmıştır. İsrail Sina Yarımadası’ndan çekilmiş, Mısır ise İsrail’i resmen tanıyan ilk Arap devleti olmuştur.

B. Domuzlar Koyu Çıkarması ve Küba Bunalımı (1961)

• Domuzlar Koyu Çıkarması: Fidel Castro liderliğinde kurulan sosyalist rejimi devirmek isteyen ABD’nin harekâtı başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
• Füze Krizi: SSCB’nin Küba’da uzun menzilli nükleer füzeler konuşlandırması üzerine ABD ültimatom vermiş ve iki güç dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirmiştir.
• Çözüm: ABD’nin Türkiye’ye yerleştirdiği Jüpiter füzelerini sökmesi karşılığında SSCB de Küba’daki füzeleri sökmeyi kabul etmiştir. (Bu olay ABD’nin Türkiye’ye danışmadan karar alması nedeniyle Türk-ABD ilişkilerinde güven bunalımına yol açmıştır).

C. Vietnam Savaşı (1965–1973)

• Gelişimi: Cenevre Konferansı ile ikiye bölünen Vietnam’da, Ho Şi Minh liderliğindeki Kuzey Vietnam ile ABD destekli Güney Vietnam arasında yaşanmıştır. ABD 1965’te savaşa doğrudan müdahil olmuş ancak ağır bir yenilgi alarak 1973’te çekilmek zorunda kalmıştır.
• Toplumsal Tepkiler: Dünya Ağır Sıklet Boks Şampiyonu Muhammed Ali, “Vietnamlılar bana hiçbir kötülük yapmadı” diyerek savaşa gitmeyi reddetmiş, vatan haini ilan edilerek şampiyonluk unvanı elinden alınmıştır.

Ç. İran-Irak Savaşı (1980–1988)

• Nedenleri: Şattülarap Su Yolu üzerindeki egemenlik mücadelesi, Basra Körfezi’nde liderlik yarışı, etnik ve mezhepsel gerilimler.
• Liderler: İran’da 1979’da şahlığı devirip İslam Cumhuriyeti’ni kuran Ayetullah Humeyni ile Irak’ta darbeyle iktidara gelen Saddam Hüseyin.
• Sonuçları: 8 yıl süren yıkıcı savaşta 1 milyon insan ölmüş, 1988 BM ateşkesi ile taraflar savaş öncesi sınırlarına geri dönmüştür. Her iki devletin siyasi ve ekonomik olarak yıpranması bölgede İsrail’in etkinliğini artırmıştır.

📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU