1. I. ve II. TBMM’nin Kurulma Süreci ve Özellikleri
A. I. TBMM Dönemi (23 Nisan 1920 – 16 Nisan 1923)
- Niteliği: Vatanın bağımsızlığını sağlamak için kurulan kurucu, savaşçı, gazi ve ihtilalci bir meclistir.
- Siyasi Gruplar: I. TBMM’de ulusal birliği bozmamak amacıyla siyasi partilerin kurulmasına izin verilmemiştir.
- I. Grup: Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubu.
- II. Grup (Muhalifler): Tesanüt Grubu, Halk Zümresi, İstiklal Grubu ve Islahat Grubu.
B. II. TBMM Dönemi (11 Ağustos 1923 – 1 Ekim 1927)
- Niteliği: “İnkılaplar Meclisi” olarak bilinir.
- Gerçekleştirdiği Başlıca İcraatlar: Lozan Barış Antlaşması’nı onaylamış, cumhuriyeti ilan etmiş, halifeliği kaldırmış, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu yayımlamış, Türk Medeni Kanunu’nu kabul etmiş ve Şapka İnkılabı ile Tekke-Zaviye kapatılması kararlarını almıştır.
2. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Siyasi Partiler
A. Halk Fırkası (9 Eylül 1923)
- Kuruluşu: I. TBMM’deki I. Grup olan Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubu’nun dönüşmesiyle Mustafa Kemal Paşa liderliğinde kurulmuştur.
- İsim Değişiklikleri: 10 Kasım 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935’te ise Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) adını almıştır.
- Özellikleri: Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk siyasi partisidir. 1923’ten 1950’ye kadar kesintisiz iktidarda kalmış ve bu döneme “Tek Parti Dönemi” denmiştir. Parti tüzüğü başlangıçta “Dokuz Umde” (9 İlke) üzerine kurulmuştur.
B. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924 – 3 Haziran 1925)
- Kurucuları: Millî Mücadele’nin önde gelen liderleri tarafından kurulmuştur:
- Genel Başkan: Kâzım (Karabekir) Paşa
- Kurucular: Rauf (Orbay) Bey, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Refet (Bele) Paşa ve Adnan (Adıvar) Bey.
- Önemli Özellikleri:
- Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisidir.
- Tüzüğünde liberal ekonomi modelini savunmuştur.
- Yerinden yönetim (ademimerkeziyetçilik) ilkesini ve tek dereceli seçim sistemini benimsemiştir.
- Tüzüğünde “Partimiz dinî düşünce ve inançlara saygılıdır” maddesine yer vermiştir.
- Kapatılması: Dinî duyguların propaganda aracı olarak kullanılması ve tüzükteki esnek ifadeler, cumhuriyet ve rejim karşıtlarının bu parti çatısı altında toplanmasına neden olmuştur. Bölgede çıkan Şeyh Sait İsyanı sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu’na dayanılarak 3 Haziran 1925’te kapatılmıştır.
C. Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930 – 17 Kasım 1930)
- Kuruluş Nedeni:
- Mustafa Kemal Paşa’nın hükûmetin denetlenmesi ve demokrasinin gelişmesi için muhalefet partisine ihtiyaç duyması.
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın etkilerini azaltmak amacıyla liberal ekonomik görüşlere dayalı çözüm önerileri üretme isteği.
- Kurucusu ve Gelişimi: Mustafa Kemal Paşa’nın isteği ve teşvikiyle yakın arkadaşı Ali Fethi (Okyar) Bey tarafından kurulmuştur. Mustafa Kemal Paşa kız kardeşi Makbule (Atadan) Hanım ve Nuri (Conker) Bey’in de bu partiye üye olmasını desteklemiştir.
- Tüzüğü: Liberal ekonomiyi, serbest piyasayı, yabancı sermaye girişini, tek dereceli seçimi ve kadınlara siyasi haklar verilmesini savunmuştur.
- Kapanışı: Kısa sürede büyüyen partiye gerici ve rejim karşıtı unsurların sızması ve partinin kuruluş amaçlarından uzaklaşması üzerine Ali Fethi Okyar, 17 Kasım 1930’da partiyi kendi isteğiyle feshetmiştir.
3. Rejim Karşıtı İsyanlar ve İç Politika Bunalımları
A. Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925)
- Niteliği: Doğu Anadolu’da cumhuriyet rejimine, laikliğe ve inkılaplara karşı çıkan etnik ve dinî nitelikli ilk büyük isyandır.
- Gelişimi ve Sonuçları:
- İsyanı bastırmada yetersiz kalan Ali Fethi Okyar Hükûmeti istifa etmiş, yerine İsmet Paşa Hükûmeti kurulmuştur.
- Hükûmete olağanüstü yetkiler veren Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925) çıkarılmıştır.
- İsyan bölgesinde İstiklal Mahkemeleri kurularak suçlular yargılanmıştır.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası isyanla ilişkisi olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır.
- Dış Politikaya Etkisi: Bu isyan nedeniyle iç karışıklık yaşanan dönemde İngiltere ile yaşanan Musul Sorunu aleyhimize sonuçlanmış ve Musul kaybedilmiştir.
B. Mustafa Kemal Paşa’na Suikast Girişimi (İzmir Suikastı – 14 Haziran 1926)
- Amacı: Eski İttihatçılar ve rejim karşıtları, Mustafa Kemal Paşa’yı ortadan kaldırarak cumhuriyet rejimini yıkmayı hedeflemişlerdir.
- Olayın Ortaya Çıkması: Mustafa Kemal Paşa’nın İzmir gezisinin bir gün ertelenmesi üzerine suikastçıları Sakız Adası’na kaçıracak olan Giritli Sandalcı Şevki’nin ihbarda bulunmasıyla plan bozulmuştur.
- Yargılama: Suikastçılar İzmir ve Ankara’da kurulan İstiklal Mahkemeleri tarafından yargılanarak cezalandırılmıştır.
- Tarihî Söz: Mustafa Kemal Paşa olay sonrası Anadolu Ajansına verdiği demeçte şu tarihi sözü söylemiştir: “Benim naçiz vücudum bir gün elbet toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”
C. Menemen Olayı (Kubilay Olayı – 23 Aralık 1930)
- Gelişimi: İzmir’in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet ve müritlerinin şeriat isteğiyle çıkardığı gerici ayaklanmadır. İsyanı bastırmaya çalışan Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay ile bekçiler Hasan ve Şevki şehit edilmiştir.
- Önemi ve Sonucu: İsyancılar kurulan Divan-ı Harp (Askerî Mahkeme) tarafından yargılanmıştır. Serbest Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasından kısa süre sonra yaşanması, Türk toplumunun henüz çok partili hayata hazır olmadığını bir kez daha göstermiş ve 1945 yılına kadar çok partili hayata geçiş denemelerine ara verilmiştir.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| İnkılaplar Meclisi Unvanı | II. TBMM (1923–1927) |
| Cumhuriyet Dönemi’nin İlk Siyasi Partisi | Halk Fırkası (9 Eylül 1923) |
| İlk Muhalefet Partisi | Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924) |
| Terakkiperver Fırka Şifresi (Kurucuları) | K-A-R-A-R (Kâzım Karabekir, Ali Fuat, Rauf Orbay, Adnan Adıvar, Refet Bele) |
| Şeyh Sait İsyanı Sonrası Çıkarılan Kanun | Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925) |
| 1929 Ekonomik Krizi Sonrası Kurulan Parti | Serbest Cumhuriyet Fırkası (Ali Fethi Okyar – 12 Ağustos 1930) |
| “Benim naçiz vücudum…” Sözünün Söylendiği Olay | İzmir Suikastı Girişimi (1926) |
| Çok Partili Hayata Ara Verilmesine Neden Olan Olaylar | Şeyh Sait İsyanı (1925) ve Menemen Olayı (1930) |
