1. Kuvâ-yı Millîye Hareketi
- Ortaya Çıkış Nedenleri: Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. maddesini bahane eden İtilaf Devletleri’nin Anadolu’yu haksız yere işgale başlaması, Osmanlı ordusunun terhis edilip silahlarına el konulması ve İstanbul Hükûmeti’nin işgaller karşısında teslimiyetçi ve tepkisiz bir politika izlemesi üzerine ortaya çıkmıştır.
- Niteliği ve Liderleri: Eli silah tutan vatansever Türk halkının kendi bölgesini korumak amacıyla kurduğu düzensiz (bölgesel) halk hareketidir. Çerkez Ethem, Yörük Ali Efe, Şahin Bey, İpsiz Recep, Demirci Mehmet Efe ve Kara Fatma gibi halk kahramanları bu harekete öncülük etmiştir.
- İlk Direnişler:
- Anadolu’daki İlk Silahlı Direniş: 19 Aralık 1918’de Hatay-Dörtyol’da Fransızlara karşı başlamıştır.
- Batı Cephesi Direnişi: Yunan ordusunun İzmir’i işgali sonrasında başlamış; Balıkesir, Alaşehir ve Nazilli kongreleriyle ortak hareket etme kararı alınmıştır.
- Önemi ve Rolü: Kuvâ-yı Millîye düzenli ordu olmadığı için düşman ilerleyişini tamamen durduramamış; ancak düşmanı yavaşlatıp zaman kazandırarak Büyük Millet Meclisinin düzenli orduyu kurmasına imkân sağlamıştır.
2. Cemiyetler: İşgallere Karşı Gelişen Kurtuluş Arayışları
A. Millî Varlığa Düşman (Zararlı) Cemiyetler
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler:
- Rum Cemiyetleri: Etniki Eterya, Mavri Mira ve Pontus Rum Cemiyeti. Merzifon Amerikan Koleji girişimleriyle kurulan Pontus Rum Cemiyeti, 1461’de Fatih Sultan Mehmet tarafından yıkılan Trabzon Rum İmparatorluğu’nu yeniden kurmayı amaçlamıştır.
- Ermeni Cemiyetleri: Hınçak ve Taşnak Sütyun cemiyetleridir.
- Yahudi Cemiyetleri: Alyans İsrailit ve Macabi (Makabi) cemiyetleridir.
- Müslüman ve Türkler Tarafından Kurulan Zararlı Cemiyetler:
- Kürt Teâlî Cemiyeti: Doğu Anadolu’da bağımsız devlet kurmayı hedeflemiştir.
- Teâlî-i İslam Cemiyeti: Ülkenin halifeye ve dine bağlılıkla kurtulacağını savunmuştur.
- İngiliz Muhipleri Cemiyeti: İngiltere’nin koruyuculuğu ve mandasını savunmuştur.
- Wilson Prensipleri Cemiyeti: Kurtuluşu ABD mandasına girmekte görmüştür.
- Hürriyet ve İtilaf Fırkası: İttihat ve Terakki düşmanlığı üzerinden Millî Mücadele’ye karşı durmuştur.
- Sulh ve Selâmeti Osmaniye Fırkası: Padişah ve halifeye bağlılığı tek yol kabul etmiştir.
B. Millî Cemiyetler (Yararlı Cemiyetler)
- Trakya-Paşaeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Trakya’nın Yunanistan’a katılmasına karşı mücadele etmiştir.
- Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti (Vilâyât-ı Şarkiyye): Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurulmasını önlemek için kurulmuş; Le Pays (Vatan), Hadisat ve Albayrak gazetelerini çıkarmıştır.
- Trabzon Muhâfaza-i Hukuk-u Millîye Cemiyeti: Pontus Rum devletine karşı kurulmuş ve Erzurum Kongresi’nin düzenlenmesinde rol almıştır.
- Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresini Fransız ile Ermenilere karşı savunmak amacıyla kurulmuştur.
- İzmir Müdâfaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti ve İzmir Redd-i İlhak Heyet-i Millîyesi: Batı Anadolu’nun Yunan işgaline karşı direnişini örgütlemiştir.
- Millî Kongre Cemiyeti: Dr. Esat (Işık) Paşa tarafından kurulmuş olup yayımladığı raporda “Kuvâ-yı Millîye” ifadesini ilk kez kullanmıştır.
- Kars İslam Şûrası: Ermeni işgaline karşı mücadele edip Cenubi Garbi Kafkas Hükûmeti’ni kurmuştur.
- Anadolu Kadınları Müdâfaa-i Vatan Cemiyeti: Sivas Valisi Reşit Paşa’nın eşi Melek Reşit Hanım öncülüğünde Sivas’ta kurulmuş; mitingler düzenleyip ordunun giyim ve ihtiyaçlarını karşılamak için çalışmıştır. Kastamonu’da ise Müdâfaa-i Hukuk Kadınlar Şubesi (Zekiye Hanım) aktif rol oynamıştır.
- Karakol Cemiyeti: İstanbul’dan Anadolu’ya silah, cephane ve subay aktarımı sağlamıştır.
3. Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkması (19 Mayıs 1919) ve Samsun Raporu
- Çıkış Sebebi: Doğu Karadeniz’de Rumların Türk halkına saldırması üzerine çıkan çatışmalarda Türklerin kendini savunmasını Rum katliamı olarak sunan İngiltere, Osmanlı Hükûmeti’ne nota vererek kargaşanın önlenmesini, aksi takdirde bölgenin Mondros’un 7. maddesince işgal edileceğini bildirmiştir.
- Görevi: Mustafa Kemal Paşa, 30 Nisan 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilmiştir. Resmî görevi; bölgedeki kargaşayı önlemek, Türklerin elindeki silahları toplamak ve orduların terhisini hızlandırmaktır.
- Gelişme: 16 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile yola çıkan Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmıştır.
- Samsun Raporu: İstanbul Hükûmeti’ne gönderdiği raporda; kargaşanın tek sorumlusunun Rumlar olduğunu ve Türk halkının İzmir’in işgalini kabul etmeyerek bağımsızlık için birleşmesi gerektiğini vurgulamıştır.
4. Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)
- Amacı: Millî bilinci uyandırmak ve halkı işgallere karşı harekete geçirmek.
- İstekleri:
- İzmir, Aydın ve Manisa işgallerini kınayan mitingler düzenlenmesi.
- İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükûmeti’ne protesto telgrafları çekilmesi.
- Mitingler sırasında Hristiyan ahaliye karşı taşkınlık yapılmaması.
- Sonucu: Genelge sonrası ilk miting Havza’da yapılmış ve millî uyanış başlamıştır. Bu gelişme üzerine Harbiye Nazırlığı Mustafa Kemal Paşa’yı İstanbul’a geri çağırmış, ancak Mustafa Kemal Paşa emre uymayarak Amasya’ya geçmiştir.
5. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)
- Hazırlanışı: Amasya Saraydüzü Kışlası’nda kaleme alınmıştır. Mustafa Kemal Paşa, Rauf (Orbay) Bey, Refet (Bele) Bey ve Ali Fuat (Cebesoy) Paşa imzalamış; Kâzım (Karabekir) Paşa ile Mersinli Cemal Paşa onaylamıştır.
- Önemli Maddeleri ve Anlamları:
- Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir → Millî Mücadele’nin gerekçesidir.
- İstanbul Hükûmeti üzerine düşen sorumluluğu yerine getirememektedir → İkinci gerekçedir.
- Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır → Millî Mücadele’nin amacı ve yöntemidir. İlk kez millî egemenliğe dayalı yeni bir devletin kurulacağından üstü kapalı bahsedilmiştir.
- Her türlü etkiden uzak millî bir kurulun (Temsil Heyeti) varlığı zorunludur.
- Sivas’ta millî bir kongre toplanacaktır.
- Askerî ve millî örgütler dağıtılmayacak, komuta devredilmeyecektir.
- Askerlikten İstifa (Sine-i Millete Dönüş): Genelge üzerine İstanbul Hükûmeti Mustafa Kemal Paşa’yı görevden alınca, Mustafa Kemal Paşa 8/9 Temmuz 1919 gece yarısı Erzurum’dayken çok sevdiği askerlik mesleğinden istifa etmiştir. 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, “Ben ve kolordum emrinizdeyiz paşam” diyerek ona ordu ve millet adına bağlılığını bildirmiştir.
6. Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)
- Toplanış Amacı: Doğu Anadolu’da Ermeni devleti (Mondros 24. madde) ve Doğu Karadeniz’de Pontus Rum devleti kurulmasını engellemek.
- Toplayanlar: Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti ile Trabzon Muhâfaza-i Hukuk Cemiyeti. Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Orbay delege olarak katılmıştır.
- Niteliği: Toplanış şekli ve amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongredir.
- Kararları:
- Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz (İlk kez millî sınırlardan bahsedildi).
- Manda ve himaye kabul olunamaz (Manda fikri ilk kez reddedildi).
- Kuvâ-yı Millîye’yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
- Azınlıklara siyasi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
- Mebusan Meclisi derhâl toplanmalı ve hükûmet işleri denetlenmelidir.
- Doğu’daki cemiyetler birleştirilmiş ve başkanlığını Mustafa Kemal Paşa’nın yaptığı 9 kişilik Temsil Heyeti seçilmiştir.
7. Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919)
- Niteliği: Hem toplanış amacı hem de aldığı kararlar bakımından tamamen ulusal bir kongredir.
- Engelleme Girişimleri: İtilaf Devletleri’nin baskısıyla İstanbul Hükûmeti; Elazığ Valisi Ali Galip ve Ankara Valisi Muhittin Paşa aracılığıyla kongreyi engellemeye ve Mustafa Kemal Paşa’yı tutuklatmaya çalışmış ancak başarılı olamamıştır.
- Gelişimi ve Kararları:
- Sivas Lisesinde toplanan kongrede Mustafa Kemal Paşa oy çokluğuyla başkan seçilmiştir.
- Manda ve himaye (özellikle Amerikan mandası) kesin ve son kez reddedilmiştir.
- Yurt genelindeki tüm yararlı cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) adı altında birleştirilmiştir.
- Temsil Heyeti’nin üye sayısı 9’dan 16’ya çıkarılarak ulusal bir nitelik kazandırılmıştır.
- Temsil Heyeti’nin yayın organı olarak İrade-i Millîye gazetesi çıkarılmıştır.
- İlk Yürütme Yetkisi: Temsil Heyeti, Ali Fuat Paşa’yı Batı Cephesi Kuvâ-yı Millîye Komutanlığına atayarak hükûmet gibi hareket etmiş ve ilk yürütme yetkisini kullanmıştır.
- İlk Siyasi Başarı: Temsil Heyeti’nin baskısı sonucu istifa etmek zorunda kalan Damat Ferit Paşa Hükûmeti yerine Ali Rıza Paşa Hükûmeti kurulmuştur.
- General Harbord Raporu: ABD Başkanı Wilson’ın temsilcisi General Harbord bölgede araştırma yapmış ve Doğu Anadolu’da Ermeni iddialarının aksine Türklerin çoğunlukta ve haklı olduğunu rapor etmiştir.
8. Millî Mücadele Dönemi’nde Düzenlenen Yerel Kongreler
- Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri: Hacim Muhittin Bey öncülüğünde Batı Anadolu’da Yunan işgaline karşı cephe oluşturmak için toplanmıştır.
- Nazilli Kongresi: “Galip Hoca” takma adıyla Celal Bayar öncülüğünde toplanmıştır.
- Afyon Kongresi: Batı Anadolu’da düzenlenen son kongredir; Mustafa Kemal Paşa da katılmıştır.
- Pozantı Kongresi: Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi (Çakmak) Paşa katılmıştır. Güney Cephesi’ndeki kuvvetler BMM’ye bağlanmıştır. Millî Mücadele Dönemi’nde düzenlenen son kongredir.
9. Amasya Görüşmesi / Protokolü (20 – 22 Ekim 1919)
- Görüşenler: İstanbul Hükûmeti temsilcisi Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal Paşa, Rauf Orbay ve Bekir Sami Bey.
- Önemi: İstanbul Hükûmeti, Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti ile Temsil Heyeti’nin varlığını hukuken ilk kez tanımıştır.
- Sonucu: Mebusan Meclisinin açılması kararlaştırılmış; ancak Meclisin güvenlik nedeniyle İstanbul dışında toplanması isteği İstanbul Hükûmeti tarafından reddedilmiştir.
10. Temsil Heyeti’nin Ankara’ya Gelmesi (27 Aralık 1919)
- Sivas Komutanlar Toplantısı sonrası Temsil Heyeti 27 Aralık 1919’da Ankara’ya gelmiştir.
- Ankara’nın Merkez Seçilme Nedenleri:
- Anadolu’nun ortasında güvenli bir konumda bulunması.
- Demir yolu ulaşım ağına ve gelişmiş haberleşme imkânlarına sahip olması.
- Batı Cephesi’ne yakın olması.
11. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî’nin İlanı (12 – 28 Ocak 1920)
- Açılışı: 12 Ocak 1920’de İstanbul’da açılmıştır.
- Mustafa Kemal Paşa’nın Mebuslardan İstekleri ve Sonuçları:
- Kendisinin meclis başkanı seçilmesi → Seçilmedi.
- Müdâfaa-i Hukuk Grubu kurulması → Bunun yerine Rauf Orbay önderliğinde Felah-ı Vatan Grubu kuruldu.
- Misak-ı Millî kararlarının kabul edilmesi → 28 Ocak 1920’de oy birliğiyle kabul edildi.
- Misak-ı Millî Kararları (Millî Ant):
- Sınırlar: Mondros imzalandığı gün işgal edilmemiş olan ve Türk-İslam çoğunluğunun yaşadığı topraklar ayrılmaz bir bütündür.
- Referandum (Halk Oylaması): Arap topraklarında, Batı Trakya’da ve Elviye-i Selase’de (Kars, Ardahan, Batum) gerekirse halk oylamasına gidilecektir.
- Boğazlar: İstanbul ve Marmara’nın güvenliği sağlandığı takdirde Boğazlar dünya ticaretine açılabilir.
- Azınlık Hakları: Komşu ülkelerdeki Müslüman halka verilen haklar oranında azınlıklara hak verilecektir (Mütekabiliyet/Karşılıklılık).
- Kapitülasyonlar: Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen kapitülasyonlar kesinlikle kaldırılmalıdır.
12. İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)
- İşgal: Misak-ı Millî’nin ilan edilmesine kızan İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etmiş, Şehzadebaşı Karakolunu basarak askerlerimizi şehit etmişlerdir.
- Gelişmeler: Manastırlı Hamdi Bey telgrafla işgali Mustafa Kemal Paşa’ya haber vermiştir. Mebuslar, askerler ve aydınlar tutuklanarak Malta Adası’na sürgüne gönderilmiş; Mebusan Meclisi 11 Nisan 1920’de kapatılmıştır.
- Mustafa Kemal Paşa’nın Tepkisi: 19 Mart 1920’de bir genelge yayımlayarak Ankara’da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin (BMM) toplanacağını duyurmuştur.
13. Millî Mücadele Dönemi Basın-Yayın Organları
- Anadolu Ajansı (6 Nisan 1920): Halide Edip ve Yunus Nadi’nin tavsiyesi, Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle kurulmuş; kamuoyunu doğru bilgilendirme görevi üstlenmiştir.
- İrade-i Millîye: Sivas Kongresi sonrası Temsil Heyeti’nin yayın organı olarak çıkarılmıştır.
- Hâkimiyet-i Millîye: Temsil Heyeti Ankara’ya geldikten sonra çıkarılan yarı resmî gazetedir.
- Ceride-yi Resmîye: BMM’nin resmî gazetesidir.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| Anadolu’da İlk Silahlı Direniş | 19 Aralık 1918 – Hatay/Dörtyol (Fransızlara karşı) |
| “Kuvâ-yı Millîye” Terimini İlk Kullanan | Dr. Esat Işık (Millî Kongre Cemiyeti Raporu) |
| Millî Mücadele’nin Amacı, Yöntemi ve Gerekçesi | Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) |
| Mustafa Kemal’in Askerlikten İstifası | Amasya Genelgesi sonrası / Erzurum Kongresi öncesi (8/9 Temmuz 1919) |
| Toplanış Bölgesel, Kararlar Ulusal Kongre | Erzurum Kongresi |
| Toplanış ve Kararları Bakımından Tamamen Ulusal | Sivas Kongresi |
| Temsil Heyeti’nin İlk Yürütme Yetkisi | Ali Fuat Paşa’yı Batı Cephesi Komutanlığına ataması |
| Temsil Heyeti’nin İlk Siyasi Başarısı | Damat Ferit Paşa Hükûmeti’nin istifası |
| Millî Mücadele Dönemi’nin Son Kongresi | Pozantı Kongresi (5 Ağustos 1920) |
| İstanbul Hükûmeti’nin Temsil Heyetini İlk Kez Tanıması | Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) |
| Son Osmanlı Mebusan Meclisinde Kurulan Grup | Felah-ı Vatan Grubu (Rauf Orbay) |
