II. Dünya Savaşı sonrasında Truman Doktrini, Marshall Planı, Kore’ye asker gönderilmesi ve NATO üyeliği ile olumlu bir seyir izleyen Türk-ABD ilişkileri; 1960 sonrasında yaşanan krizler ve Kıbrıs Meselesi nedeniyle yerini gergin bir döneme bırakmıştır.
1. Türk-ABD İlişkilerinde Yaşanan Krizler ve Çok Yönlü Dış Politika
1960 sonrasında Türk-ABD ilişkilerinde güven bunalımına yol açan ve Türk dış politikasında çok yönlülüğe geçişi tetikleyen üç ana gelişme yaşanmıştır:
- Küba Krizi ve Jüpiter Füzeleri (1962): ABD’nin, olası bir SSCB saldırısına karşı Türkiye’ye yerleştirdiği Jüpiter füzelerini, Küba Krizi sırasında Türkiye’nin fikrini dahi almadan SSCB ile anlaşarak sökmesi büyük bir güven kırılması yaratmıştır.
- Johnson Mektubu (5 Haziran 1964): Rumların Türklere yönelik katliamları üzerine Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahale kararı alması sonrası, ABD Başkanı Lyndon B. Johnson’ın Başbakan İsmet İnönü’ye yazdığı mektuptur. Mektupta “Türkiye’nin ABD füzelerini/silahlarını Kıbrıs’ta kullanamayacağı” ve “SSCB saldırırsa NATO’nun Türkiye’yi korumayabileceği” tehditleri yer almıştır. Başbakan İsmet İnönü bu mektuba kararlı bir yanıt vermiş; bu kriz Türkiye’nin tek taraflı ABD bağımlılığını sorgulamasına ve SSCB ile İslam ülkelerine yönelik çok yönlü dış politikaya geçmesine zemin hazırlamıştır.
- 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve ABD Ambargosu: Harekât sonrasında ABD’nin Türkiye’ye askerî ve ekonomik ambargo uygulaması ilişkileri kopma noktasına getirmiştir.
2. Kıbrıs Sorunu ve Kıbrıs Barış Harekâtı
A. Sorunun Doğuşu ve Örgütlenmeler
- Stratejik Önem: 1571’de Osmanlı tarafından fethedilen Kıbrıs; 1878’de geçici olarak İngiltere’ye devredilmiş, I. Dünya Savaşı’nda İngiltere tarafından ilhak edilmiş ve Lozan Antlaşması ile bu durum kabul edilmiştir.
- Megali İdea ve ENOSİS: Yunanistan’ın adayı kendi topraklarına katma hedefine ENOSİS denir.
- EOKA Terör Örgütü (1955): Grivas ve Rum Ortodoks Kilisesi Başpiskoposu Makarios liderliğinde adayı Yunanistan’a bağlamak amacıyla kurulan silahlı terör örgütüdür.
- Türk Direniş Örgütleri: EOKA saldırılarına karşı Türk halkını korumak için ilk olarak Volkan Teşkilatı ve Kıbrıs Türk Mukavemet Birliği kurulmuş; 1958’de Rauf Denktaş ve Dr. Fazıl Küçük önderliğinde tüm gruplar TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı) çatısı altında birleştirilmiştir.
- Türkiye’nin Tezi: Yunanistan’ın ENOSİS adımlarına karşı Türkiye “Ya Taksim Ya Ölüm” sloganıyla adanın ikiye bölünmesini (Taksim) savunmuştur.
B. Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşu (1960)
- Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959): İngiltere, Türkiye ve Yunanistan arasında imzalandı. Türkiye, İngiltere ve Yunanistan garantör devletler oldu.
- 16 Ağustos 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti: Cumhurbaşkanı Rum lider Makarios, Cumhurbaşkanı Yardımcısı ise Türk lider Dr. Fazıl Küçük olmuştur.
C. Akritas Planı, Kanlı Noel ve Harekâta Giden Süreç
- Akritas Planı: Rumların Türkleri ani bir baskınla yok edip adayı Yunanistan’a bağlamak için hazırladığı soykırım planıdır.
- Kanlı Noel (21 Aralık 1963): Rumların düzenlediği saldırılarda 24 Türk şehit edilmiş (şehit edilenler arasında Ada’daki Türk Alayı tabip binbaşısı Nihat İlhan’ın eşi ve 3 çocuğu da vardır), toplamda şehit sayısı 300’ü aşmıştır.
- İlk Hava Şehidimiz (Cengiz Topel – 1964): Rum saldırılarına karşı uyarı uçuşu yapan Yüzbaşı Cengiz Topel’in uçağı düşürülmüş, esir alınan Topel işkenceyle şehit edilmiştir.
- Yeşil Hat: İngiltere, Lefkoşa’yı Türk ve Rum kesimi olarak ikiye ayıran tarafsız bölgeyi (Yeşil Hat) oluşturmuştur.
- Kıbrıs Türk Yönetimi: 1967’de Dr. Fazıl Küçük başkanlığında Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (1971’de Kıbrıs Türk Yönetimi) kurulmuştur.
- Afrodit Darbesi (1974): Yunanistan’daki Albaylar Cuntası destekli EOKA üyesi Nikos Sampson, darbe ile Makarios’u devirip Kıbrıs Elen Cumhuriyeti’ni ilan etmiş ve ENOSİS’i gerçekleştirdiğini duyurmuştur.
Ç. Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974) ve KKTC’nin Kuruluşu
- I. Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974): Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan liderliğindeki koalisyon hükûmeti garantörlük hakkını kullanarak harekâtı başlatmıştır. Ecevit, “Biz savaşa değil, barış getirmeye gidiyoruz” diyerek harekâtı ilan etmiştir.
- II. Barış Harekâtı (14 Ağustos 1974): Cenevre görüşmelerinin tıkanması üzerine Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in “Ayşe tatile çıksın!” parolasıyla II. Harekât düzenlenmiş; Lefke-Lefkoşa-Mağusa hattı güvenceye alınmıştır.
- Kıbrıs Türk Federe Devleti (13 Şubat 1975): Başkanlığına Rauf Denktaş seçilmiştir.
- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC – 15 Kasım 1983): BM’nin Rum tarafını tek hükûmet sayması üzerine 15 Kasım 1983’te KKTC bağımsızlığını ilan etmiştir. Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş olmuştur.
3. Türk-Yunan İlişkilerindeki Diğer Sorunlar
TÜRK-YUNAN İLİŞKİLERİNDEKİ ANLAŞMAZLIKLAR
│
┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
│ │ │
Kıta Sahanlığı Sorunu Ege Adalarının Silahlandırılması Batı Trakya Türkleri Sorunu
(Sismik-1 / Ege Ordusu) (12 Mil Gerilimi / NATO) (Dr. Sadık Ahmet / Baskılar)
A. Kıta Sahanlığı Sorunu
- Sorunun Özü: Yunanistan’ın Anadolu’ya yakın adaların da kıta sahanlığı olduğunu ileri sürerek Ege’yi bir “Yunan iç denizi” yapma isteğidir. Türkiye ise Ege adalarının Anadolu’nun jeolojik uzantısı olduğunu savunur.
- Gelişmeler: Türkiye 1975’te Ege Ordusu’nu kurmuştur. 1976’da Türk araştırma gemisi Sismik-1’in (MTA Sismik-1) Ege’deki çalışmaları Yunanistan tarafından protesto edilse de Uluslararası Adalet Divanı Yunanistan’ın haksız olduğuna karar vermiştir.
B. Ege Adalarının Silahlandırılması ve Kara Suları
- Yunanistan, Lozan ve 1947 Paris Antlaşmalarına aykırı olarak Türkiye’ye yakın adaları silahlandırmaya başlamıştır. Ayrıca 3 mil olan kara sularını 12 mile çıkarma çabalarına karşı Türkiye bunu savaş sebebi (casus belli) sayacağını ilan etmiştir.
C. Batı Trakya Türkleri Sorunu
- Yunanistan, Lozan Antlaşması’nı ihlal ederek Batı Trakya’daki Türk varlığını ve kimliğini reddetmiş, Türk okullarını kapatmış, müftülerin seçimle gelmesini engelleyip “tayinli müftü” atamıştır.
- Dr. Sadık Ahmet: Batı Trakya Türklerinin hak hakkaniyet mücadelesinin simge lideridir (29 Ocak 1990 olayları).
4. Asılsız Ermeni İddiaları ve ASALA Terör Örgütü
- 3T Planı: Ermenilerin tarihi gerçekleri çarpıtarak dünya kamuoyuna kabul ettirmek istediği plandır: Tanıma (Soykırımın kabulü), Tazminat ve Toprak (Doğu Anadolu’da Ermenistan hayali).
- ASALA Terör Örgütü (20 Ocak 1975): Lübnan’ın Beyrut şehrinde kurulan Ermenistan’ın Kurtuluşu İçin Ermeni Gizli Ordusu’dur.
- Eylemleri: 1975–1985 yılları arasında Türk diplomatlarına yönelik suikastlar düzenlemiş, 38 Türk diplomatını şehit etmiştir. 1982’de Esenboğa Havalimanı katliamını gerçekleştirmiştir. Türkiye’nin etkili diplomasisi sonucu 1990’larda dağılmıştır.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| Çok Yönlü Dış Politikaya Geçiren Mektup | Johnson Mektubu (5 Haziran 1964) |
| Kıbrıs’ı Yunanistan’a Bağlama İdeali | ENOSİS (Megali İdea parçası) |
| Kıbrıslı Rum Terör Örgütü | EOKA (Grivas & Makarios) |
| Kıbrıs Türk Direniş Örgütü | TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı – Rauf Denktaş, Dr. Fazıl Küçük) |
| Rumların Soykırım Planı | Akritas Planı |
| Kıbrıs Şehidimiz ve Yeşil Hat | Yüzbaşı Cengiz Topel / Lefkoşa’yı ayıran Yeşil Hat |
| 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı Liderleri | Başbakan Bülent Ecevit / Yrd. Necmettin Erbakan |
| II. Harekâtın Parolası | “Ayşe tatile çıksın!” (Turan Güneş) |
| KKTC’nin Kuruluşu ve İlk Cumhurbaşkanı | 15 Kasım 1983 / Rauf Denktaş |
| Ege Petrol Arama Gemimiz | Sismik-1 (MTA) |
| Batı Trakya Türklerinin Lideri | Dr. Sadık Ahmet |
| 38 Diplomatımızı Şehit Eden Terör Örgütü | ASALA (20 Ocak 1975 – Beyrut) |
