1. Büyük Millet Meclisinin Açılışı (23 Nisan 1920)
- Açılış Süreci: İtilaf Devletleri’nin 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal edip Mebusan Meclisini basması üzerine Mustafa Kemal Paşa, 19 Mart 1920’de bir genelge yayımlayarak yeni meclisin Ankara’da toplanacağını ilan etmiştir.
- Seçimler ve Katılım: Her sancaktan (liva) 5 temsilci seçilmesi istenmiş; zor şartlar nedeniyle seçimler Vilayet İdare Meclisleri ile Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetleri üyelerince yapılmıştır. İşgal altındaki İstanbul’dan kaçmayı başaran Osmanlı mebusları da Meclisin doğal üyesi kabul edilmiştir.
- Açılış: BMM, 23 Nisan 1920 Cuma günü Ankara’da dualarla açılmış ve Mustafa Kemal Paşa oy birliğiyle Meclis Başkanı seçilmiştir.
24 Nisan 1920 Kararları (Önergesi)
Meclis açıldıktan hemen sonra Mustafa Kemal Paşa’nın sunduğu ve kabul edilen ilke kararları şunlardır:
- BMM’nin üstünde bir güç yoktur.
- Hükûmet kurmak zorunludur.
- Geçici bir hükûmet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir (Meclisin bağımsızlığı ve sürekliliği vurgulanmıştır).
- BMM, yasama ve yürütme yetkilerini kendi bünyesinde toplamıştır (Güçler Birliği).
- Meclis Hükûmeti Sistemi uygulanacaktır: Meclis içinden seçilen vekillerden oluşan kurul (İcra Vekilleri Heyeti) hükûmet işlerine bakar; Meclis Başkanı bu kurulun da başkanıdır.
- Padişah ve halife, baskıdan kurtulduktan sonra Meclisin çıkaracağı kanun esaslarına göre yerini alır.
2. I. BMM’nin Temel Özellikleri ve Yapısı
- Kurucu ve İhtilalci Meclis: 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nu kabul edip yeni bir devletin temellerini attığı için kurucu; İstanbul Hükûmeti’ni ve işgalleri tanımadığı için ihtilalci bir meclistir.
- Güçler Birliği ve Olağanüstü Yetkiler: Savaş koşullarında hızlı karar alabilmek amacıyla yasama ve yürütmeyi kendi bünyesinde toplamış; İstiklal Mahkemeleri ile yargı yetkisini de üstlenmiştir.
- Millî Meclis: Bünyesinde azınlık temsilcileri yer almadığı ve tamamen Türk milletinin temsilcilerinden oluştuğu için millî nitelik taşır.
- Halkçı ve Demokratik Yapı: Üyeleri seçimle belirlenmiş; asker, memur, din adamı, tüccar ve çiftçi gibi toplumun her kesiminden temsilcilere yer verilmiştir.
- Gazi Meclis Unvanı: Millî Mücadele sürecini bizzat yönettiği, üyelerinden birçoğu cephelerde şehit ve gazi olduğu için bu unvanı almıştır.
- Siyasi Partilerin Olmaması: Ulusal birliği bozmamak adına ilk Mecliste siyasi partilere izin verilmemiştir. Ancak iki ana grup oluşmuştur:
- I. Grup (Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubu): Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki gruptur (İleride Cumhuriyet Halk Fırkasına dönüşmüştür).
- II. Grup (Muhalifler): Tesanüt Grubu, Halk Zümresi, İstiklal Grubu ve Islahat Grubu gibi alt gruplardan oluşmuştur.
3. BMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar ve Alınan Tedbirler
A. Ayaklanmaların Nedenleri
- İstanbul Hükûmeti (Damat Ferit Paşa) ve İtilaf Devletleri’nin Şeyhülislam fetvasıyla Millî Mücadele’yi din düşmanı ilan etmesi ve bu kararları İngiliz uçaklarıyla dağıtması.
- Mustafa Kemal ve arkadaşlarının gıyabında idam cezasına çarptırılması.
- Aşiretlerin vergi vermeyip askerlikten kaçmak istemeleri ve merkezî otoriteyi reddetmeleri.
- Azınlıkların (Rum ve Ermeni) bağımsız devlet kurma amaçları.
- Bazı Kuvâ-yı Millîye liderlerinin disiplin altına girmeyi ve düzenli orduya katılmayı reddetmesi.
B. Ayaklanma Türleri
- Doğrudan İstanbul Hükûmeti Tarafından Çıkarılanlar: Anzavur Ayaklanması, Kuvâ-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu) Ayaklanması.
- İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri Kışkırtmasıyla Çıkanlar: Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı, Afyon, Konya, Yozgat, Milli Aşireti, Koçgiri, Ali Batı, Cemil Çeto, Şeyh Eşref ayaklanmaları.
- Önceden Kuvâ-yı Millîye Yanlısı Olup Sonradan Ayaklananlar: Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları.
- Azınlıkların Çıkardığı Ayaklanmalar: Pontus Rum ve Ermeni ayaklanmaları.
C. BMM’nin Ayaklanmalara Karşı Aldığı Tedbirler
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): Meclis otoritesini sağlamak için çıkarıldı.
- Firariler Kanunu (11 Eylül 1920) ve İstiklal Mahkemeleri: Asker kaçaklarını engellemek ve isyancıları yargılamak amacıyla kuruldu. Üyeleri Meclis bünyesindeki mebuslardan seçilen bu mahkemeler olağanüstü yetkilerle hızlı kararlar uygulamıştır.
- Dini Tedbirler: Ankara Müftüsü Rifat (Börekçi) Efendi ve vatansever din adamlarına Millî Mücadele’yi destekleyen karşı fetvalar hazırlatıldı.
- İstanbul ile İlişkilerin Kesilmesi: İstanbul Hükûmeti’nin yaptığı tüm resmî işlemler yok sayıldı.
- Dış Duyuru (30 Nisan 1920): Mustafa Kemal Paşa, Avrupa devletlerine telgraf çekerek İstanbul Hükûmeti’nin imzalayacağı antlaşmaların geçersiz olduğunu ilan etti.
4. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)
A. Hazırlık Süreci ve Saltanat Şûrası
- İtilaf Devletleri Osmanlı ile imzalanacak antlaşmanın taslağını San Remo Konferansı’nda (Nisan 1920) belirlediler.
- Osmanlı Devleti ağır şartları kabul etmeyince İngilizler Bandırma ve Mudanya’ya asker çıkarıp Yunan ordusunu Bursa, Edirne ve Balıkesir yönünde işgale kışkırttı.
- Osmanlı Hükûmeti barışa zorlanınca padişah Saltanat Şûrası’nı topladı. Topçu Feriki Rıza Paşa dışındaki tüm üyeler antlaşmanın kabulü yönünde oy kullandı.
- Damat Ferit Paşa Hükûmeti adına Bağdatlı Hadi Paşa, Rıza Tevfik Bey ve Reşat Halis Bey’den oluşan heyet, Paris yakınlarındaki Sevr kasabasında antlaşmayı imzaladı (10 Ağustos 1920).
B. Antlaşmanın Önemli Maddeleri
- Siyasi / Sınırlar: Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurulacak; Doğu Trakya, Batı Anadolu ve Ege Adaları Yunanistan’a; Suriye Fransa’ya; Irak ve Filistin İngiltere’ye; Adana, Antalya ve Konya çevresi İtalya’ya bırakılacak. İstanbul ve çevresi Osmanlı’da kalacak ancak şartlara uyulmazsa elinden alınabilecek.
- Boğazlar: İçinde Türk üye bulunmayan uluslararası bir Boğazlar Komisyonu tarafından yönetilecek ve savaşta dahi tüm gemilere açık olacak.
- Askerî Hükümler: Mecburi askerlik kaldırılacak; Osmanlı ordusu ağır silahları ve uçakları olmayan 50.700 askerle sınırlandırılacak. Deniz gücü 13 küçük gemiyi geçmeyecek.
- Ekonomik Hükümler: Maliyi İtilaf Devletleri denetimindeki komisyon yönetecek; kapitülasyonlardan tüm İtilaf Devletleri yararlanacaktır.
C. Sevr Antlaşması’nın Hukuki Durumu ve BMM’nin Tepkisi
- Hukuken Geçersizdir (Ölü Doğan Antlaşma): Osmanlı Anayasası olan Kanun-ı Esasi’ye göre uluslararası bir antlaşmanın yürürlüğe girmesi için Mebusan Meclisinin onayı şarttır. İstanbul’un işgali sonrası Mebusan Meclisi kapatıldığı için Sevr onaylanmamış ve hukuken geçersiz kalmıştır.
- BMM’nin Kararı: BMM Sevr’i kesinlikle reddetmiş; antlaşmayı imzalayanları ve Saltanat Şûrası üyelerini vatan haini ilan etmiştir. Sevr Antlaşması Türk halkının direniş azmini artırmış ve Millî Mücadele etrafında kenetlenmesini sağlamıştır.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| BMM’nin Yürütme Organı | İcra Vekilleri Heyeti (Başkanı Meclis Başkanıdır) |
| BMM’nin Kullandığı Yönetim Sistemi | Meclis Hükûmeti Sistemi (Güçler Birliği) |
| I. BMM’deki Siyasi Gruplar | I. Grup (Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk) ve II. Grup (Muhalifler) |
| İsyanlara Karşı Çıkarılan İlk Kanun | Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920) |
| Doğrudan İstanbul Hükûmeti’nce Çıkarılan İsyanlar | Anzavur ve Kuvâ-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu) |
| Sevr Antlaşması’nın Taslağının Hazırlandığı Yer | San Remo Konferansı (Nisan 1920) |
| Sevr’e Karşı Çıkan Tek Saltanat Şûrası Üyesi | Topçu Feriki (Korgeneral) Rıza Paşa |
| Sevr’in Hukuken Geçersiz Olma Sebebi | Kanun-ı Esasi uyarınca Mebusan Meclisi onayından geçmemesi |
