1. İki Kutuplu Dünya ve Soğuk Savaş’ın Başlaması
II. Dünya Savaşı sonrasında dünya politikasının merkezi olan Avrupa güç kaybetmiş; ABD ve SSCB liderliğinde iki kutuplu bir dünya düzeni kurulmuştur. İngiltere Başbakanı Churchill’in “Demir Perde Devletleri” olarak adlandırdığı Doğu Bloku ülkeleri komünist sistemi benimserken, Batı Bloku ülkeleri demokrasi ve liberalizm ilkeleri etrafında toplanmıştır. İki blok arasında sıcak çatışma yerine geçen bu küresel gerginlik dönemine Soğuk Savaş denmiştir.
2. Blokların Kurulması ve Örgütlenmeleri
A. Doğu Bloku (SSCB Liderliğinde)
SSCB, Avrupa üzerindeki siyasi ve ekonomik nüfuzunu artırmak için şu kurumları faaliyete geçirmiştir:
- COMİNFORM (1947): Avrupa komünist partileri arasında iş birliğini sağlamak amacıyla kuruldu. ABD’nin Truman Doktrini’ne karşı Molotof Planı’nı yayımladı.
- COMECON (1949): Komünist devletler arasında ekonomik iş birliğini ve yardımlaşmayı sağlamak amacıyla kuruldu (SSCB, Bulgaristan, Macaristan, Romanya, Çekoslovakya, Polonya vb.).
- Varşova Paktı (1955): Batı Bloku’nun askerî örgütlenmesi olan NATO’ya karşı kurulan askerî savunma ittifakıdır. (1991’de Soğuk Savaş’ın bitimiyle feshedilmiştir).
B. Batı Bloku (ABD Liderliğinde)
ABD Başkanı Truman, komünizmin yayılmasını önlemek amacıyla Doğu Bloku’nu kuşatmayı hedefleyen “Çevreleme Politikası” geliştirdi. Bu politika doğrultusunda şu adımlar atıldı:
- Truman Doktrini (12 Mart 1947): Komünizm tehdidi altındaki Türkiye’ye 100 milyon \(, Yunanistan’a 300 milyon \) askerî ve ekonomik yardım yapıldı.
- Marshall Planı (1948): Savaşta büyük yıkım yaşayan Avrupa devletlerinin ekonomik olarak kalkınması ve komünizme geçit vermemesi için Türkiye dâhil 16 Avrupa ülkesine 12 milyar $ ekonomik yardım sağlandı.
- OEEC / OECD (1948 / 1960): Marshall Planı yardımlarını dağıtmak ve Avrupa ekonomisini yapılandırmak için OEEC (Avrupa Ekonomik İş Birliği Örgütü) kuruldu. 1960’ta OECD adını aldı.
- NATO (4 Nisan 1949): SSCB yayılmacılığına karşı Washington Antlaşması ile kurulan uluslararası askerî savunma örgütüdür.
- Avrupa Konseyi (1949): İnsan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü korumak amacıyla kuruldu. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) bu konsey bünyesinde çalışır.
- Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (ECSC – 1951): Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman’ın önerisiyle kurulan ve günümüz Avrupa Birliği’nin (AB) temelini oluşturan topluluktur.
- Eisenhower Doktrini (1957): Orta Doğu’da SSCB etkisini kırmak amacıyla bölge ülkelerine ekonomik ve askerî yardım verilmesini öngören plandır.
C. Üçüncü Dünya / Bağlantısızlar Hareketi
- Doğu ve Batı bloklarının dışında kalan Asya ve Afrika ülkeleri, 1955 Bandung Konferansı ile bir araya gelmiştir.
- 1961 Belgrad Konferansı’nda Endonezya (Sukarno), Yugoslavya (Tito), Mısır (Cemal Abdünnasır) ve Hindistan (Nehru) önderliğinde Bağlantısızlar Hareketi resmen kurulmuştur.
3. Dönemin Diğer Küresel Gelişmeleri
- Kore Savaşı (1950–1953): 38. enlem sınır olmak üzere SSCB destekli Kuzey Kore ile ABD destekli Güney Kore arasında çıktı. BM kuvvetlerinin müdahalesiyle süren savaş Panmunjom Ateşkes Antlaşması ile sonuçsuz bitti.
- Hindistan ve Pakistan’ın Bağımsızlığı (1947): Hindistan’da Mahatma Gandi liderliğinde pasif/şiddetsiz direnişle bağımsızlık kazanıldı. Müslümanlar ise Muhammed Ali Cinnah önderliğinde Pakistan Devleti’ni kurarak ayrıldılar.
4. 1945–1960 Yılları Arasında Türk Dış Politikası
A. Batı Bloku’na Yöneliş ve Sebepleri
- SSCB Tehdidi: SSCB’nin savaştan sonra Türkiye’den Boğazlarda üs, Kars ve Ardahan’ı talep etmesi ve 1925 Dostluk Antlaşması’nı feshetmesi üzerine Türkiye aktif tarafsızlık politikasını terk etmek zorunda kalmıştır.
- Batılı Kurumlara Katılım: Türkiye; Truman Doktrini ve Marshall Planı yardımlarını kabul etmiş, 1948’de OEEC’ye, 1949’da Avrupa Konseyine kurucu üye olarak katılmıştır.
B. Kore Savaşı ve Türkiye’nin NATO’ya Üyeliği (18 Şubat 1952)
- Kore’ye Asker Gönderilmesi (1950): Adnan Menderes liderliğindeki DP Hükûmeti, NATO’ya giriş sürecini hızlandırmak amacıyla BM Barış Gücü emrine Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasında 6000 kişilik bir tugay göndermiştir.
- Askerî Başarılar: Türk ordusu Kunuri, Seul ve Vegas muharebelerinde büyük kahramanlıklar göstermiştir. Bu gelişme, Türkiye’nin ilk kez Misak-ı Millî sınırları dışına asker göndermesi olaydır.
- NATO Üyeliği: Kore’deki başarılar ve SSCB’nin atom bombasına sahip olması üzerine Türkiye ve Yunanistan’ın katılım protokolü TBMM tarafından onaylanmış ve Türkiye 18 Şubat 1952’de resmen NATO üyesi olmuştur.
C. Bölgesel İttifaklar ve Paktlar
- Balkan Paktı (28 Şubat 1953): SSCB tehdidine karşı Balkan sınırını korumak için Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında imzalanmıştır.
- Bağdat Paktı (1955) / CENTO (1959): Orta Doğu’da güvenlik sağlamak amacıyla Türkiye, Irak, İngiltere, İran ve Pakistan arasında kuruldu. 1958’de Irak darbeyle pakttan çekilince, örgütün adı CENTO (Merkezî Antlaşma Teşkilatı) olarak değiştirilmiş ve merkezi Ankara olmuştur.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| “Demir Perde” İfadesini İlk Kullanan Lider | Winston Churchill |
| Truman Doktrini Yardımı Alan Ülkeler | Türkiye (100 milyon \() ve Yunanistan (300 milyon \)) |
| NATO’ya Karşı Kurulan Doğu Bloku İttifakı | Varşova Paktı (1955) |
| AB’nin Temeli Sayılan Kuruluş ve Fikir Babası | ECSC (1951) / Robert Schuman |
| Bağlantısızlar Hareketi’nin Temelini Atan Konferanslar | Bandung Konferansı (1955) ve Belgrad Konferansı (1961) |
| Türkiye’nin Misak-ı Millî Dışına İlk Kez Asker Göndermesi | Kore Savaşı (Tuğgeneral Tahsin Yazıcı / Kunuri Zaferi) |
| Türkiye’nin NATO’ya Katılış Tarihi | 18 Şubat 1952 (Yunanistan ile birlikte) |
| Balkan Paktı Üyeleri (1953) | Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya |
| Bağdat Paktı (CENTO) Üyeleri | Türkiye, Irak (sonradan çıktı), İngiltere, İran, Pakistan |
