B. II. DÜNYA SAVAŞI SÜRECİNDE TÜRKİYE

1. II. Dünya Savaşı Sürecinde Türk Dış Politikası (Aktif Tarafsızlık ve Denge)

Türkiye Cumhuriyeti, II. Dünya Savaşı boyunca maceracı anlayıştan uzak durarak ülkenin bağımsızlığını ve sınır güvenliğini korumayı esas alan bir etkin/aktif tarafsızlık ve denge politikası izlemiştir.

A. Savaşın Başındaki İttifaklar ve Denge Adımları

Tehdit Algısı ve İttifaklar: Türkiye, İtalya’nın Doğu Akdeniz ve Balkanlar’daki yayılmacı emellerinden rahatsızlık duymuş; sınır güvenliğini sağlamak için İngiltere ve Fransa ile yakınlaşmıştır.
1939 Karşılıklı Yardım Antlaşması: Muhtemel bir Mihver Saldırısına karşı Türkiye, 19 Ekim 1939’da Başbakan Dr. Refik Saydam döneminde İngiltere ve Fransa ile Karşılıklı Yardım Antlaşması imzalamıştır.
1941 Almanya ile Saldırmazlık Antlaşması: Almanya’nın Nisan 1941’de tüm Balkanları (Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya) işgal edip Türk sınırına dayanması üzerine Türkiye, üzerindeki Alman tehdidini uzaklaştırmak amacıyla 18 Haziran 1941’de Almanya ile Saldırmazlık Antlaşması imzalamış ve tarafsızlık çizgisini sürdürmüştür.
Jeopolitik ve Maden Stratejisi: Türkiye coğrafi konumu ve silah sanayisinde hayati önem taşıyan krom ve bor madenlerine sahip olması nedeniyle her iki blokun da kendi tarafında savaşa sokmak istediği kilit bir ülke olmuştur.

B. Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskıları ve Diplomatik Konferanslar

1943 yılında Stalingrad Zaferi ile savaşın seyri Müttefikler lehine dönünce, Türkiye üzerindeki savaşa girme baskıları yoğunlaşmıştır.

                 TÜRKİYE'Yİ SAVAŞA SOKMA DİPLOMASİSİ (1943)
                                      │
  ┌───────────────────┬───────────────┴───────────────┬───────────────────┐
  │                   │                               │                   │
Adana Konferansı   Moskova Konf.                 I. Kahire Konf.     II. Kahire Konf.
(Ocak 1943)        (Ekim 1943)                   (Kasım 1943)        (Aralık 1943)
İnönü - Churchill  SSCB baskısıyla               Numan Menemencioğlu İnönü - Roosevelt - Churchill
(Ordu yetersiz     Türkiye'ye baskı              görüşür, teklif     Şartlı katılım
şartı sürüldü)     kararı alındı.                reddedilir.         kabul edildi.

Adana Konferansı (30–31 Ocak 1943): İsmet İnönü ile İngiltere Başbakanı Churchill görüşmüştür. İnönü, Türk ordusunun askerî teçhizat bakımından yetersiz olduğunu ve SSCB’nin savaş sonrasındaki emellerinden endişe duyduğunu belirterek savaşa girmeyi reddetmiştir.
Moskova Konferansı (Ekim 1943): SSCB’nin ısrarıyla Türkiye’nin savaşa girmesi için baskı yapılması kararlaştırılmıştır.
I. Kahire Konferansı (22–26 Kasım 1943): Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu katılmış; Müttefiklerin savaşa girme isteği reddedilmiştir.
Tahran Konferansı (Kasım 1943): Müttefik liderler (Roosevelt, Churchill, Stalin) İsmet İnönü’yü Kahire’ye davet etme kararı almışlardır.
II. Kahire Konferansı (4–6 Aralık 1943): İsmet İnönü; ABD Başkanı Roosevelt ve Churchill ile görüşmüştür. İnönü, yeterli silah ve teçhizat desteği verilmesi, ortak askerî plan yapılması ve bölgenin geleceği hakkında bilgi verilmesi şartıyla ilke olarak savaşa girmeyi kabul etmiştir.

C. Savaşa Fiilen Girilmeden Atılan Siyasi Adımlar ve Savaş İlanı

Almanya ile İlişkilerin Kesilmesi: Müttefiklerin istekleri doğrultusunda Türkiye 21 Nisan 1944’te Almanya’ya krom satışını durdurmuş; 2 Ağustos 1944’te Almanya ile, 8 Ocak 1945’te ise Japonya ile tüm siyasi ve ekonomik ilişkilerini kesmiştir.
Sembolik Savaş İlanı (23 Şubat 1945): Yalta Konferansı’nda alınan “1 Mart 1945’e kadar Mihver Devletlere savaş ilan edenlerin Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olabileceği” kararı üzerine Türkiye, 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya sembolik olarak savaş ilan etmiştir.
San Francisco Konferansı (25 Nisan 1945): Türkiye bu konferansa katılarak Birleşmiş Milletler Teşkilatının kurucu üyelerinden biri olmuştur.

2. Savaş Yıllarında Türkiye’de Ekonomik ve Sosyal Hayat

Türkiye savaşa fiilen katılmamış olsa da olası bir saldırıya karşı ilan edilen seferberlik ve uygulanan savaş ekonomisi nedeniyle büyük sıkıntılar yaşamıştır.

A. Ekonomik Darboğaz ve Alınan Tedbirler

Üretim Düşüşü: Eli silah tutan genç nüfusun asker altına alınması (seferberlik) nedeniyle tarım ve sanayi üretimi çökmüştür. Bütçenin %60’tan fazlası savunmaya harcanmıştır. II. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır.
Karaborsa ve Enflasyon: İthalatın düşmesi ve stokçuluk nedeniyle yüksek enflasyon, karaborsa ve hayat pahalılığı baş göstermiştir.
Nüfus Artış Hızının Gerilemesi: Seferberlik ve ekonomik zorluklar nedeniyle nüfus artış hızı Cumhuriyet tarihinin en düşük seviyelerine (1940-1945 arası ‰10,59) gerilemiştir.
Millî Korunma Kanunu (18 Ocak 1940): Hükûmete üretim, tüketim, fiyat belirleme (narh sistemi) ve gerekirse özel işletmelere el koyma gibi olağanüstü yetkiler verilmiştir. Bu kanun kapsamında Petrol Ofisi (1941), Ticaret Ofisi ve İaşe Müsteşarlığı kurulmuştur.
Ekmek Karnesi Uygulaması: Temel tüketim maddelerindeki kıtlık nedeniyle büyük şehirlerde halka karne ile ekmek dağıtımı başlatılmıştır.
Varlık Vergisi Kanunu (11 Kasım 1942): Savaş koşullarında olağanüstü ve haksız kazanç elde edenlerden bir defaya mahsus alınmak üzere çıkarılmıştır. Vergiyi ödemeyenler Erzurum-Aşkale’deki çalışma kamplarına gönderilmiştir. Eleştiriler üzerine 1944’te kaldırılmıştır.
Toprak Mahsulleri Vergisi (4 Haziran 1943): Varlık Vergisi dışında tutulan tarımsal üreticilerden ve köylülerden %8–%12 oranında alınan ek vergidir. Köylüyü zor durumda bıraktığı için 1946’da kaldırılmıştır.

3. Eğitim, Kültür, Sanat ve Sosyal Gelişmeler

Bütün ekonomik imkânsızlıklara rağmen bu dönemde eğitim ve kültür alanında tarihi adımlar atılmıştır.

Hasan Âli Yücel Dönemi (1938–1946): Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel liderliğinde iki büyük hamle gerçekleştirilmiştir:
1. Köy Enstitülerinin Açılması (17 Nisan 1940): Kuramcılığını İsmail Hakkı Tonguç’un yaptığı bu proje ile köylerden seçilen çocuklar eğitilerek yine köylere öğretmen ve uzman olarak gönderilmiş; köyden başlayan bir kalkınma modeli uygulanmıştır.
2. Dünya Klasiklerinin Çevrilmesi: Doğu ve Batı edebiyatının önde gelen eserleri Türkçeye çevrilerek zengin bir kütüphane oluşturulmuştur.
Yükseköğretim: 1944 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) kurulmuştur.
Edebiyatta Akımlar:
- Toplumcu Gerçekçilik: Savaşın yıkımını ve toplumsal sorunları işleyen yazarlar ön plana çıkmıştır (Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Rıfat Ilgaz, Fakir Baykurt).
- Garip Akımı (I. Yeni): Şiirde kuralcı yapıyı reddeden, mizahtan yararlanan bu akım Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday önderliğinde gelişmiştir.
Basın ve Radyo: Şehirlerde muhtemel hava saldırılarına karşı “karartma geceleri” uygulanmıştır. Radyoda “Yurttan Sesler”, “Radyo Tiyatrosu” ve “Radyo Çocuk Kulübü” programları halka moral vermiştir.

📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU

Konu / Kavram	Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi
Savaş Boyunca İzlenen Dış Politika	Aktif / Etkin Tarafsızlık ve Denge Politikası
1939 İttifak Antlaşması	İngiltere ve Fransa ile imzalanan Karşılıklı Yardım Antlaşması
1941 Saldırmazlık Antlaşması	Sınıra dayanan Almanya ile imzalanmıştır
İnönü – Churchill Görüşmesi	Adana Konferansı (30-31 Ocak 1943)
İnönü – Roosevelt – Churchill Görüşmesi	II. Kahire Konferansı (4-6 Aralık 1943)
Türkiye’nin Savaş İlan Etme Nedeni	Yalta kararları gereği Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olmak (23 Şubat 1945)
BM Kurucu Üyeliği Konferansı	San Francisco Konferansı (25 Nisan 1945)
Ekonomik Müdahale Kanunları	Millî Korunma Kanunu (1940), Varlık Vergisi (1942), Toprak Mahsulleri Vergisi (1943)
Köy Enstitülerinin Kuramcısı ve Bakanı	Bakan: Hasan Âli Yücel / Kuramcı: İsmail Hakkı Tonguç (1940)
Dönemin Şiir Akımı	Garip Akımı (Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet)