14 Mayıs 1950 genel seçimleriyle birlikte Türkiye Cumhuriyeti’nde 27 yıllık tek parti dönemi sona ermiş; Celal Bayar’ın Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes’in Başbakan olduğu Demokrat Parti (DP) dönemi başlamıştır.
1. 1950’ler Türkiye’sinde Yaşanan Siyasi Gelişmeler
- Siyasi Kararlar ve Uygulamalar:
- Türkçe okunan ezanın yeniden Arapça okunması uygulamasına geçilmiştir.
- Okullarda din dersleri zorunlu hâle getirilmiştir.
- Devlet dairelerine sadece Atatürk resimlerinin asılması ve kâğıt paralara yalnızca Atatürk resminin basılması kararlaştırılmıştır.
- 1951 yılında Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun çıkarılmıştır.
- Atatürk’ün naaşı, 10 Kasım 1953’te yapımı tamamlanan Anıtkabir’e nakledilmiştir.
- 1948’de kurulan Millet Partisi (MP), dinî duyguları siyasete alet ettiği gerekçesiyle 1954’te kapatılmıştır.
- Kıbrıs Sorunu ve 6-7 Eylül Olayları (1955): Kıbrıs’ta EOKA terör örgütünün Türklere yönelik saldırıları sürerken, 6 Eylül 1955’te basında çıkan “Atatürk’ün Selanik’teki evi bombalandı” haberi üzerine İstanbul ve İzmir’de gayrimüslim vatandaşların malları yağmalanmış; bu durum siyasi gerilimi tırmandırmıştır.
- İktidar-Muhalefet Gerginliği ve 27 Mayıs 1960 Darbesi:
- 1957 seçimlerinde oy kaybeden DP ile muhalefet partileri arasındaki mücadele sertleşmiştir.
- DP iktidarı muhalefeti denetlemek için Vatan Cephesi’ni (1958) kurmuş, basına sansür uygulamış ve 1960’ta Tahkikat Komisyonunu oluşturmuştur.
- Yükselen öğrenci ve işçi olaylarını gerekçe gösteren Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki cunta, Millî Birlik Komitesi (MBK) adıyla 27 Mayıs 1960’ta askerî darbe yaparak yönetime el koymuştur.
- DP kapatılmış; Yassıada yargılamaları sonucunda Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Başbakan Adnan Menderes idam edilmiştir.
2. 1950’ler Türkiye’sinde Yaşanan Ekonomik Gelişmeler
- Liberal Ekonomi ve Tarımda Makineleşme:
- Özel sektör desteklenmiş, serbest piyasa ekonomisi uygulanmıştır.
- Marshall Planı sayesinde 1946’da 1.000 civarında olan traktör sayısı 1955’te 40.000’in üzerine çıkmıştır.
- Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) ürünleri yüksek fiyattan alarak köylüyü desteklemiştir.
- Meraların tarım arazisine çevrilmesi hayvancılığı olumsuz etkilemiş; tarımda makineleşme ise işsizliği artırarak köyden kente göçü hızlandırmıştır.
- Ulaşım ve Sanayi Politikası:
- Demir yolu yapımı durma noktasına gelirken kara yolu yapımına ağırlık verilmiştir.
- Türkiye Sınai Kalkınma Bankası kurulmuş ve yabancı sermayeyi teşvik kanunları çıkarılmıştır.
- Ekonomik Kriz ve İlk IMF Borcu (1958):
- 1950-1954 yılları arasında %13’e varan yüksek büyüme yakalanmış, ancak 1954’ten sonra dış ticaret açıkları, döviz darlığı, enflasyon ve karaborsa baş göstermiştir.
- Millî Korunma Kanunu yeniden uygulanmış, ithalata sınırlamalar getirilmiştir.
- 1958 yılında büyük bir ekonomik kriz yaşanmış ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez IMF’den borç alınmıştır. Dolar 2,80 TL’den 9,02 TL’ye yükselmiştir.
3. 1950’ler Türkiye’sinde Yaşanan Sosyal ve Kültürel Gelişmeler
- Sosyal Yapı ve Kentleşme: Kara yolu ağının gelişmesi ve tarımda işsizlik nedeniyle kentlere yoğun göç yaşanmış; büyük şehirlerde gecekondulaşma ve altyapı sorunları ortaya çıkmıştır. Ülke genelinde köylere elektrik götürülmeye başlanmıştır.
- Sinema, Müzik ve Eğlence:
- Türk sinemasında “Yeşilçam Dönemi” başlamış, açık hava sinemaları yaygınlaşmıştır.
- Radyo kullanımının artmasıyla Zeki Müren, Müzeyyen Senar (Türk Sanat Müziği) ve Neşet Ertaş (Türk Halk Müziği) geniş kitlelerce tanınmıştır. Rock and Roll müziği de ilgi görmüştür.
- Edebiyat:
- Şiirde Garip akımına tepki olarak imgeye ve duyguya önem veren İkinci Yeni grubu (Edip Cansever, Cemal Süreya, Turgut Uyar) öne çıkmıştır.
- Toplumsal sorunları işleyen Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal (“İnce Memed”), Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz dönemin simge isimleri olmuştur.
- Eğitim ve Kurumlar:
- 1951’de Halkevleri, 1954’te ise Köy Enstitüleri kapatılarak İlköğretmen Okullarına dönüştürülmüştür.
- Yeni üniversiteler açılmıştır: Ege Üniversitesi (1955), Karadeniz Teknik Üniversitesi (1955), Orta Doğu Teknik Üniversitesi – ODTÜ (1956) ve Erzurum Atatürk Üniversitesi (1957).
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| Demokrat Parti İktidarının Başlangıcı | 14 Mayıs 1950 Seçimleri (Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan) |
| Atatürk’ün Naaşının Anıtkabir’e Nakli | 10 Kasım 1953 |
| 1955 Gayrimüslim Yağma Olayları | 6-7 Eylül Olayları |
| Demokrasiye Darbe Vuran Askerî Müdahale | 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi (Millî Birlik Komitesi – MBK) |
| Yassıada’da İdam Edilen Siyasiler | Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Hasan Polatkan |
| 1950’lerde İhmal Edilen ve Ağırlık Verilen Ulaşım | Demir yolu ihmal edildi, kara yolu yapımına ağırlık verildi |
| Türkiye’nin İlk IMF Borcu | 1958 Ekonomik Krizi / Moratoryum dönemi |
| Dönemin Müzik ve Sinema Akımları | Yeşilçam Sineması / İkinci Yeni Şiir Akımı |
| 1950’lerde Açılan Üniversiteler | Ege Üni, KTÜ, ODTÜ, Erzurum Atatürk Üni |
| Kapatılan İki Önemli Kurum | Halkevleri (1951) ve Köy Enstitüleri (1954) |
