C. 1960 SONRASINDA TÜRKİYE’DE MEYDANA GELEN SİYASİ, EKONOMİK VE SOSYOKÜLTÜREL GELİŞMELER
1. 1960 Sonrasında Meydana Gelen Siyasi Gelişmeler ve Askerî Müdahaleler
A. 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi ve Sonrası
Darbeci Yönetim: Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir cunta, Millî Birlik Komitesi (MBK) adıyla 27 Mayıs 1960’ta yönetime el koyarak demokrasiye ara vermiştir.
DP’nin Kapatılması ve Yassıada Yargılamaları: Demokrat Parti kapatılmış; Yassıada Mahkemelerinde yargılanan Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan 16 Eylül 1961’de, Başbakan Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961’de idam edilmiştir.
Sivil Yönetime Dönüş: Kurucu Meclis tarafından hazırlanan 1961 Anayasası halk oylaması ile kabul edilmiş ve 15 Ekim 1961 genel seçimleriyle yeniden çok partili hayata geçilmiştir.
Siyasi Tablo: Seçimlere CHP, AP, CKMP ve YTP katılmış; Cemal Gürsel Türkiye Cumhuriyeti’nin 4. cumhurbaşkanı seçilmiştir. Uygulamaya giren nispi temsil sistemi sayesinde 1965 ve 1969 seçimlerinde Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile Milliyetçi Hareket Partisi (MHP – 1969) Meclise girmiştir. 1968’de işçi grevleri ve öğrenci boykotları başlamıştır.
B. 12 Mart 1971 Muhtırası ve “Ara Rejim”
Muhtıra: Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç ve dört kuvvet komutanı, 12 Mart 1971’de hükûmete ve TBMM’ye muhtıra vermiştir.
Hükûmet Değişikliği: Başbakan Süleyman Demirel (AP) istifa etmiş; tarafsız bağımsız milletvekili Prof. Nihat Erim başkanlığında “Ara Rejim” teknokrat hükûmeti kurulmuştur.
Siyasi Yansımalar: CHP’nin hükûmete destek vermesi üzerine başlayan parti içi muhalefet sonucunda Bülent Ecevit, 1972’de İsmet İnönü’nün yerine CHP Genel Başkanı seçilmiştir.
Kısıtlamalar ve İdamlar: Üniversitelerin ve TRT’nin özerkliği kısıtlanmış; TİP ile Necmettin Erbakan’ın kurduğu Millî Nizam Partisi (MNP) kapatılmıştır. 1972 yılında dönemin gençlik hareketi liderlerinden Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idam edilmiştir. 1973’te Fahri Korutürk 6. cumhurbaşkanı seçilmiştir.
C. 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi
Nedeni: CHP ve AP arasındaki siyasi kutuplaşma, 6 Nisan 1980’de görevi biten Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk’ten sonra yeni cumhurbaşkanının 8 ay boyunca seçilememesi, terör olayları, aydın/siyasetçi suikastları, kıtlık ve yüksek enflasyon zemin hazırlamıştır.
Darbe: Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki Millî Güvenlik Konseyi (MGK) 12 Eylül 1980’de yönetime el koymuştur.
Uygulamalar: Süleyman Demirel hükûmeti düşürülerek Bülent Ulusu başkanlığında hükûmet kurulmuş; tüm siyasi partiler kapatılmış, parti liderlerine siyaset yasağı getirilmiş ve sıkıyönetim ilan edilmiştir.
Sivil Dönem: 1982 Anayasası kabul edilerek Kenan Evren 7. cumhurbaşkanı ilan edilmiştir. MGK’nin izin verdiği ANAP, HP ve MDP’nin katıldığı 1983 seçimlerini kazanan Turgut Özal (ANAP) iktidar olmuştur. 1987 referandumuyla liderlerin siyaset yasakları kaldırılmıştır.
2. 1961 ve 1982 Anayasalarının Karşılaştırılması
Ortak Özellikleri:
Her ikisi de bir askerî darbe sonrasında antidemokratik ortamda hazırlanmıştır.
Biri askerî diğeri sivil iki komisyon tarafından oluşturulmuştur.
Halk oylamasına (referanduma) sunularak yürürlüğe girmiştir.
Farklılıkları:
Karşılaştırma Alanı
1961 Anayasası
1982 Anayasası
Metin Yapısı
Genel esaslar içerir, daha özgürlükçüdür.
Ayrıntılı (kazuistik) maddeler içerir.
Değiştirilemez Maddeler
Sadece 1. madde (Devletin şekli cumhuriyettir) değiştirilemez.
İlk 3 madde (Devletin şekli, nitelikleri, bütünlüğü/dili/bayrağı/marşı) değiştirilemez.
İnsan Hakları Anlayışı
“İnsan haklarına dayalı devlet” anlayışı vardır.
“İnsan haklarına saygılı devlet” anlayışı vardır.
Meclis Yapısı
İkili Meclis: Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu.
Tekli Meclis: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM).
Özerk Kurumlar
Üniversiteler ve TRT gibi özerk kurumlara izin vermiştir.
Özerk kurumlara izin vermeyip genel idareye bağlamıştır.
Yürütme Yetkisi
Yürütmeyi sınırlandırıp yargısal denetimi öne çıkarmıştır.
Yürütmeyi ve Cumhurbaşkanının yetkilerini güçlendirmiştir.
(Not: Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek üzere Anayasa Mahkemesi ve hâkimlerin özlük hakları için Yüksek Hâkimler Kurulu ilk kez 1961 Anayasası ile kurulmuştur).
3. Ekonomi Alanında Yaşanan Gelişmeler
Planlı Ekonomi ve DPT (1960’lar): 1961 Anayasası doğrultusunda Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kurulmuş; yatırımların Beş Yıllık Kalkınma Planları çerçevesinde yapıldığı planlı döneme geçilmiştir. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) bu yatırım hamlelerinin başında gelir.
İthal İkameci Sanayileşme: İthal edilen malların yurt içinde üretilmesini hedefleyen bu modelle dayanıklı tüketim malları (buzdolabı, çamaşır makinesi, TV) ile ilk yerli otomobil olan “Devrim” üretilmiştir.
24 Ocak 1980 Kararları: 1970’lerin sonundaki ekonomik tıkanıklığı aşmak amacıyla IMF, Dünya Bankası ve OECD desteğiyle alınan kararlardır. İthal ikameci model terk edilerek ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçiş hedeflenmiştir.
ANAP ve Serbest Piyasa (1983-1991): Turgut Özal döneminde ithalat kısıtlamaları kaldırılmış, ihracat teşvik edilmiş ve vergi adaletini sağlamak amacıyla 1985 yılı başında KDV uygulamasına geçilmiştir.
4. Sosyokültürel ve Toplumsal Gelişmeler
Köyden Kente Göç ve Kentleşme: Tarımda makineleşmenin artmasıyla kırsal nüfus oranı düşmüş; büyük şehirlerde çarpık kentleşme, gecekondulaşma, altyapı ve işsizlik sorunları baş göstermiştir.
Yurt Dışına İşçi Göçü: 1961’den itibaren Almanya, Avusturya, Belçika, Hollanda ve Fransa ile yapılan ikili anlaşmalarla Avrupa’ya yoğun işçi göçü yaşanmış; gurbetçilerin döviz girdileri ekonomiye kaynak sağlamıştır.
Toplumsal Sınıflar ve Medya: Sanayileşmeyle birlikte işçi sınıfı büyümüş, sendika ve grev hakları yaygınlaşmıştır. İlk televizyon yayını 1952’de İTÜ bünyesinde yapılmış; sürekli yayınlar 1970’lerde TRT ile başlamış, 1982’de renkli yayına geçilmiştir.
Edebiyat, Sinema ve Müzik:
Edebiyat: Yaşar Kemal, Fakir Baykurt, Orhan Kemal, Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz döneme damga vurmuştur.
Sinema: Rıfat Ilgaz’ın “Hababam Sınıfı” eserinden uyarlanan filmler ile Kemal Sunal, Şener Şen, Zeki Alasya, Metin Akpınar, Cüneyt Arkın, Tarık Akan, Kadir İnanır ve Türkan Şoray popülerleşmiştir. Metin Erksan’ın “Susuz Yaz” filmi Berlin Film Festivali’nde “Altın Ayı” ödülünü alarak uluslararası alandaki ilk büyük sinema başarımızı kazanmıştır.
Müzik: Göç olgusuyla Arabesk Müzik (Orhan Gencebay, Ferdi Tayfur, Müslüm Gürses) doğmuş; gençlik üzerinde Anadolu Rock ve Türkçe Pop (Cem Karaca, Moğollar, Erkin Koray, Barış Manço, Ajda Pekkan, Sezen Aksu) etkili olmuştur.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
Konu / Kavram
Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi
Yassıada’da İdam Edilen DP Siyasileri
Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Hasan Polatkan
12 Mart 1971 Sonrası Kurulan Hükûmet
Nihat Erim “Ara Rejim” Hükûmeti
1972’de İdam Edilen Gençlik Liderleri
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan
Anayasa Mahkemesini Kuran Anayasa
1961 Anayasası
İkili Meclis Sistemi (Millet Meclisi + Senato)
1961 Anayasası
İlke Kez Üretilen Yerli Otomobil
Devrim Otomobili
Planlı Ekonomiyi Başlatan Kurum
Devlet Planlama Teşkilatı (DPT – 1961)
Serbest Pazar Ekonomisine Geçiş Kararları
24 Ocak 1980 Kararları & KDV Uygulaması (1985)
1961’de İşçi Göçü Yapılan Başlıca Ülke
Almanya (ve Avrupa ülkeleri)
İlk Uluslararası Ödüllü Türk Filmi
“Susuz Yaz” (Metin Erksan – Berlin Altın Ayı Ödülü)
