I. Dünya Savaşı’nın yol açtığı büyük yıkım ve kayıplar sonrasında, devletler arasında hem uluslararası barışı koruma çabaları başlamış hem de derin ekonomik krizler ile totaliter rejime dayalı yeni siyasi ideolojiler ortaya çıkmıştır.
1. I. Dünya Savaşı Sonrası Kalıcı Barışı Sağlama Çabaları
I. Dünya Savaşı’nda uçağın, denizaltının ve zehirli gazların kullanılmasıyla savaşlar ilk kez yoğun olarak şehirlere sıçramış, siviller büyük zarar görmüştür. Savaş sonrasında olası bir II. Dünya Savaşı’nı önlemek ve kalıcı barışı sağlamak amacıyla şu adımlar atılmıştır:
- Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam – 1920):
- Amacı: Uluslararası barış ve güvenliği korumak amacıyla ABD Başkanı Wilson’ın fikir babalığında kurulmuştur.
- Başarısızlığı: Fikir babası olan ABD’nin üye olmaması, cemiyetin İngiltere ve Fransa gibi büyük devletlerin çıkarlarını koruyan bir araca dönüşmesi nedeniyle amacından uzaklaşmıştır.
- Etkisiz Kaldığı Gelişmeler: Japonya’nın Mançurya’ya saldırması, İtalya’nın Habeşistan’ı işgal etmesi ve Almanya’nın Ren bölgesine asker sevk edip Avusturya’yı ilhak etmesi olaylarında etkisiz kalmış ve II. Dünya Savaşı’nın engellenmesinde başarısız olmuştur.
- Briand-Kellogg (Paris) Paktı (27 Ağustos 1928):
- Fransa Dışişleri Bakanı Briand ve ABD Dışişleri Bakanı Kellogg önderliğinde ABD, Fransa, İngiltere, İtalya, Japonya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya tarafından imzalanmıştır.
- Önemli Maddesi: Savunmaya dayanmayan savaş kanun dışı sayılmış; devletler arası ilişkilerde barışçı yollara başvurulması esas alınmıştır.
- Türkiye ve SSCB’nin Katılımı: Türkiye Cumhuriyeti ve SSCB bu pakta 1929 yılında katılmıştır.
2. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Büyük Buhran)
1929 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde başlayıp kısa sürede tüm dünyayı etkisi altına alan küresel bir ekonomik krizdir.
A. Bunalımın Nedenleri
- Sanayileşme sonucu oluşan aşırı üretim fazlalığı.
- ABD’deki yatırımcıların kısa vadeli ve yüksek faizli yatırımlara girişmesi.
- ABD’deki borsa ve bankacılık sistemindeki denetim ve yasa yetersizlikleri.
- ABD’nin I. Dünya Savaşı sonrası Avrupa devletlerine verdiği kredileri geri alamaması.
- Tarıma dayalı ülkelerde tarım ürünlerinin fiyatlarının aniden düşmesi.
- I. Dünya Savaşı tazminatlarını ödemek isteyen Almanya’nın karşılıksız para basması sonucu yaşanan yüksek enflasyon.
B. “Kara Perşembe” ve Bunalımın Sonuçları
- Patlak Vermesi: ABD borsasındaki yapay yükselişin durmasıyla 24 Ekim 1929 Perşembe (“Kara Perşembe”) günü borsa dibe vurmuş ve kriz resmen başlamıştır.
- Küresel Etkileri: Dünyadaki toplam üretim %42, küresel ticaret %65 azalmış; dünyada yaklaşık 50 milyon insan işsiz kalmıştır.
- Siyasi Yansıması: Krizden en büyük zararı gören Almanya’da işsizlik %44’e çıkmış; bu durum Alman halkının kendilerini krizden kurtaracağını vaat eden Adolf Hitler liderliğindeki Nazi Partisini iktidara taşımasına yol açmıştır.
C. ABD’nin Krizden Çıkış Yolu: “New Deal” (Yeni Düzen)
- ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, krizden kurtulmak amacıyla sınırsız liberalizmi devlet müdahalesiyle denetim altına alan “New Deal (Yeni Düzen)” ekonomi politikasını uygulamıştır. Planlı ekonomiye geçilerek devlet sosyal ve ekonomik alanda yapıcı rol üstlenmiş ve ABD kısa sürede toparlanmıştır.
Ç. Bunalımın Türkiye’ye Etkileri ve Alınan Tedbirler
- Özel sektörün kriz nedeniyle çökmesi üzerine Türkiye’de Devletçilik ilkesi zorunlu olarak uygulamaya konulmuştur.
- 1929’da Yerli Malı ve Tutum Haftası (12-18 Aralık) başlatılmıştır.
- Korumacı gümrük politikası (1929 Serbest Gümrük Tarifesi Kanunu) uygulanarak ithalata kota ve yüksek gümrük vergileri getirilmiştir.
- 1930’da Türk Parasının Değerini Koruma Kanunu çıkarılmış ve para basma yetkisi verilen Merkez Bankası kurulmuştur.
- Devletçi ekonomi modeli doğrultusunda I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938) başarıyla uygulanmıştır.
3. İki Savaş Arası Dönemde Ön Plana Çıkan İdeolojiler (Totaliter Rejimler)
I. Dünya Savaşı sonrasında güçlenen Faşizm, Nazizm ve Komünizm gibi ideolojilerin ortak özelliği totaliter (Baskıcı/Bütüncül) yapıda olmaları, iktidardaki parti dışındaki tüm siyasi partileri yasaklamaları ve antidemokratik olmalarıdır.
İKİ SAVAŞ ARASI TOTALİTER REJİMLER
│
┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
│ │ │
FAŞİZM NAZİZM KOMÜNİZM
(İtalya - Mussolini) (Almanya - Hitler) (SSCB - Stalin)
- Mare Nostrum - Hayat Sahası - Kolektifleştirme
- Kara Gömlekliler - Irkçılık / Antisemitizm - Devlet Mülkiyeti
A. Faşizm (İtalya)
- Lideri ve Yapısı: İtalya’da Benito Mussolini önderliğinde 1919’da ortaya çıkmış, 1922-1943 yılları arasında iktidarda kalmıştır. “Kara Gömlekliler” adlı silahlı milis gücüne dayanır.
- Felsefesi: Devlet bireyden önce gelir. Mussolini “Sürekli barış ne mümkün ne de faydalıdır… Yalnızca savaş yaşama ya da yok olma kararının alındığı durumdur” diyerek saldırgan politikayı savunmuştur.
- Dış Politikası: “Mare Nostrum” (Bizim Deniz) sloganıyla Akdeniz çevresinde eski Roma İmparatorluğu’nu yeniden kurmayı hedeflemiş ve 1936’da Habeşistan’ı işgal etmiştir.
- Diğer Ülkelerdeki Yansımaları: İspanya’da General Franco, Portekiz’de Salazar faşist diktatörlükler kurmuşlardır.
B. Nazizm (Nasyonal Sosyalizm – Almanya)
- Lideri: 1921’de Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi lideri olan Adolf Hitler‘dir. 1933’te başbakan, 1934’te cumhurbaşkanı olarak ülkeyi tek başına yönetmiştir.
- Niteliği: Etnik milliyetçilik ile sosyalizmi birleştiren; ırkçı, antisemitik (Yahudi karşıtı) ve anti-Marksist bir dünya görüşüdür. Saf/ari Alman ırkı oluşturma iddiasıyla Yahudileri ve azınlıkları toplama kamplarında katletmiştir.
- Dış Politikası (“Hayat Sahası” / Lebensraum): Versay Antlaşması’nın getirdiği sınırlamaları reddetmiş; Almanların yaşadığı çevre toprakları ele geçirme amacını gütmüştür. Bu doğrultuda Ren bölgesine asker sevk etmiş, Avusturya’yı ilhak etmiş ve Çekoslovakya’nın Südet bölgesini işgal etmiştir.
C. Sosyalizm ve Komünizm (SSCB)
- Gelişimi: 1917 Bolşevik İhtilali ile Lenin liderliğinde kurulan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nde (SSCB) benimsenmiştir.
- Felsefesi: Kapitalizmi ve özel mülkiyeti reddeder; üretim araçlarının ve malların topluma/devlete ait olduğunu savunur.
- Stalin Dönemi: Lenin’in ölümünden sonra yönetime geçen Josef Stalin, tarım devrimi yapmak amacıyla “Kolektifleştirme Politikası” uygulayarak köylülerin özel topraklarına el koymuş, ülke içinde sert bir baskı rejimi kurarak sosyalizmin eşitlik ilkelerinden uzaklaşmıştır.
Ç. Japonya’nın Yayılmacı Politikası
- Lideri: 1926’da iktidara gelen ve 63 yıl tahtta kalan İmparator Hirohito‘dur.
- Slogan ve Politikaları: “Asya, Asyalılarındır” sloganıyla Avrupalıların Asya’dan çekilmesini istemiştir. 1929 krizinin getirdiği ortamdan yararlanarak 1931’de Mançurya’yı işgal etmiş, Milletler Cemiyetinden çekilmiş ve Çin’e saldırarak Uzak Doğu’da Mihver Bloku’nun güçlü bir parçası olmuştur.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| I. Dünya Savaşı Sonrası Barış Paktı (1928) | Briand-Kellogg Paktı (Türkiye ve SSCB 1929’da katıldı) |
| 1929 Ekonomik Bunalımının Başladığı Gün | 24 Ekim 1929 – “Kara Perşembe” (ABD Borsasının çöküşü) |
| ABD’nin Krizden Kurtulma Programı | “New Deal” (Yeni Düzen) – F. D. Roosevelt |
| 1929 Krizinin Almanya’daki Siyasi Sonucu | Adolf Hitler ve Nazi Partisinin iktidara gelmesi |
| İtalya’da Mussolini’nin Akdeniz Politikası | “Mare Nostrum” (Bizim Deniz) |
| Almanya’da Hitler’in Yayılmacı Dış Politikası | “Hayat Sahası” (Lebensraum) |
| Japonya’da Hirohito’nun Yayılmacı Sloganı | “Asya, Asyalılarındır” (1931 Mançurya İşgali) |
| SSCB’de Stalin’in Tarım Politikası | Kolektifleştirme Politikası (Topraklara el konulması) |
| İspanya ve Portekiz’deki Faşist Liderler | İspanya: Franco / Portekiz: Salazar |
