1. Genel Bakış ve Cephelerin Sınıflandırılması
Millî Mücadele Dönemi’nde Türk milleti üç ana cephede mücadele etmiştir:
- Doğu Cephesi: Ermeniler ile savaşılmıştır; Gürcüler ile askerî çatışmaya girilmeden diplomasi yoluyla sorun çözülmüştür.
- Güney Cephesi: Fransızlar ve Fransa’nın desteklediği Ermeniler ile savaşılmıştır; İtalyanlar ile doğrudan askerî bir çatışma yaşanmamıştır.
- Batı Cephesi: Yunanlar ile savaşılmıştır.
2. Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması
- Neden Açıldı?: Bolşevik İhtilali sonrası bağımsızlık kazanan Ermeniler, İngiltere’nin desteğiyle Mondros’un 24. maddesindeki Altı Vilayet’te (Vilayet-i Sitte) hak iddia ederek Türk halkına karşı katliamlara girişmişlerdir.
- Komutan ve Ordu Yapısı: BMM tarafından Doğu Cephesi Komutanlığına “Şark Fatihi” unvanlı Kâzım Karabekir Paşa atanmıştır. Kâzım Karabekir Paşa, Mondros şartlarına uymayarak terhis etmediği 15. Kolordu ile mücadele etmiştir. Bu cephede hazır bir düzenli ordu bulunduğu için Kuvâ-yı Millîye birliklerine ihtiyaç duyulmamıştır. (Bu ordu Osmanlı Devleti’nden devralınan ordudur, BMM’nin sıfırdan kurduğu ordu değildir).
- Harekât: 28 Eylül 1920’de taarruza geçen 15. Kolordu; Kars, Sarıkamış ve Iğdır’ı Ermeni işgalinden geri kurtarmıştır.
- Gümrü Antlaşması (2–3 Aralık 1920):
- Önemi: BMM Hükûmeti’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma ve kazandığı ilk askerî ve siyasi zaferdir.
- Sevr Antlaşması’nı reddederek Misak-ı Millî’yi ve BMM’yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur.
- Kars, Kağızman, Sarıkamış, Iğdır ve Oltu BMM’ye bırakılmıştır.
- Türklere karşı silah kullanmamış Ermenilerin 6 ay içinde Türkiye’ye dönmelerine izin verilmiştir.
- Gürcistan İle İlişkiler: 23 Şubat 1921’de verilen nota sonucu Gürcistan, işgal ettiği Batum, Artvin ve Ardahan’ı boşaltarak BMM’ye devretmiştir.
3. Güney Cephesi ve Halk Direnişi
- İşgalciler: Fransızlar ve Fransız ordusundaki “Ermeni İntikam Alayı” birlikleridir. İngilizler daha önce işgal ettikleri Antep, Urfa ve Maraş’ı Musul üzerindeki hakları karşılığında Fransa’ya devretmiştir. İtalyanlar ise Antalya ve Konya çevresini işgal etmiş ancak bölge halkına baskı uygulamamıştır.
- Mücadelenin Niteliği: Cephenin başından sonuna kadar düzenli ordu kurulmamış, mücadele tamamen Kuvâ-yı Millîye ve vatansever halk direnişiyle yürütülmüştür.
- Önemli Merkezler ve Kahramanlar:
- Maraş: Fransız ve Ermenilerin kadınların örtüsüne ve namusuna el uzatması üzerine Sütçü İmam ilk kurşunu sıkmış, Kılıç Ali Bey direnişi örgütlemiştir. Fransızlar 12 Şubat 1920’de şehri terk etmek zorunda kalmıştır. Maraş’a BMM tarafından 1973’te “Kahraman” unvanı, 1925’te İstiklal Madalyası verilmiştir.
- Urfa: Ali Saip (Ursavaş) Bey önderliğinde halk direnişe geçmiş, Fransızlar 11 Nisan 1920’de şehirden çekilmiştir. Urfa’ya 1984’te “Şanlı” unvanı, 2016’da İstiklal Madalyası verilmiştir.
- Antep: Şahin Bey (Kılıç Ali Bey) liderliğindeki halk yaklaşık bir yıl direnmiştir. Antep’e 8 Şubat 1921’de BMM tarafından “Gazi” unvanı, 2008’de İstiklal Madalyası verilmiştir.
- Adana: Fransız ve Ermeni katliamlarına karşı İstanbul merkezli Kilikyalılar Cemiyeti kurulmuştur.
- Pozantı Kongresi (5 Ağustos 1920): Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi (Çakmak) Paşa katılmış; Güney Cephesi’ndeki kuvvetler BMM’ye bağlanmıştır. Millî Mücadele’nin son kongresidir.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile imzalanmış, Güney Cephesi kapanmış ve güney sınırımız (Hatay hariç) çizilmiştir. Fransa, BMM’yi ve Misak-ı Millî’yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur.
- İtalya’nın Çekilmesi: İtalya, II. İnönü sonrası çekilmeye başlamış; Sakarya Zaferi sonrası Anadolu’dan tamamen çekilmiştir. Anadolu’dan çekilen ilk İtilaf Devleti İtalya’dır.
4. Batı Cephesi ve Savaşlar Kronolojisi
Yunanistan’a karşı açılan Batı Cephesi, 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgaliyle başlamıştır. Yunanların amacı Ankara’yı alıp BMM’yi yok etmekti. İngiltere Yunanistan’ı desteklemiştir.
A. Düzenli Ordunun Kurulması
- Ali Fuat Paşa komutasındaki Kuvâ-yı Millîye’nin Gediz Taarruzu’nda başarısız olması, Bursa ve Uşak’ın kaybedilmesi, bazı Kuvâ-yı Millîye liderlerinin disiplinsiz davranarak halktan zorla para toplamasından dolayı düzenli ordu kurulmuştur.
- Batı Cephesi ikiye bölünerek kuzeyine Albay İsmet (İnönü) Bey, güneyine Refet (Bele) Paşa atanmıştır. Batı Cephesi, BMM’nin kurduğu düzenli ordunun savaştığı tek cephedir.
B. I. İnönü Muharebesi (6–10 Ocak 1921)
- Nedeni: Yunanların, düzenli ordunun Çerkez Ethem İsyanı ile uğraşmasını fırsat bilip Ankara’ya ilerlemek istemesi.
- Sonucu: BMM’nin kurduğu düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki ilk askerî zaferidir. Albay İsmet Bey generalliğe yükseltilmiştir. Çerkez Ethem İsyanı bastırılmıştır. Meclisin adı “Türkiye Büyük Millet Meclisi” olarak değiştirilmiştir.
- İç Gelişmeler: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edilmiş ve İstiklal Marşı (12 Mart 1921) millî marş olarak benimsenmiştir.
- Dış Gelişmeler:
- Londra Konferansı: TBMM varlığını İtilaf Devletleri’ne hukuken tanıtmıştır.
- Türk-Afgan Dostluk Antlaşması: TBMM’yi tanıyan ilk Müslüman devlet Afganistan olmuştur.
- Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya ile imzalandı. SSCB, Misak-ı Millî’yi ve kapitülasyonların kaldırıldığını kabul eden ilk büyük Avrupalı devlet olmuştur. Batum Gürcistan’a bırakılarak Misak-ı Millî’den ilk taviz verilmiştir.
C. II. İnönü Muharebesi (23 Mart – 1 Nisan 1921)
- Nedeni: Yunanların I. İnönü yenilgisinin öcünü almak ve Sevr’i zorla kabul ettirmek istemesi.
- Sonucu: Yunan ordusu ikinci kez yenilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa’ya gönderdiği telgrafta “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus (kötü) talihini de yendiniz” demiştir.
- Etkileri: Fransızlar Zonguldak’tan çekilmiş ve ateşkes teklif etmiştir. İtalyanlar Anadolu’dan çekilmeye başlamıştır.
- Aslıhanlar-Dumlupınar Taarruzu: Zafer sonrası Yunanlara yapılan bu taarruz başarısız olmuş; Türk ordusunun henüz taarruz gücüne ulaşmadığı görülmüştür.
Ç. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10–24 Temmuz 1921)
- Sonucu: Türk ordusunun Batı Cephesi’ndeki tek yenilgisidir. Afyon, Kütahya ve Eskişehir kaybedilmiştir.
- Sakarya’nın Doğusuna Çekilme: Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle ordumuz yıpranmamak için Sakarya Nehri’nin doğusuna çekilmiştir. İsmet Paşa Genelkurmay Başkanlığından alınmış, yerine Fevzi (Çakmak) Paşa getirilmiştir.
- Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Mustafa Kemal Paşa’ya 3 aylığına Meclisin tüm yetkileri verilmiştir.
- Tekâlif-i Millîye Emirleri (7–8 Ağustos 1921): Mustafa Kemal Paşa, ordunun eksiklerini karşılamak amacıyla halkı seferber eden millî yükümlülük emirlerini yayımlamıştır.
- Maarif Kongresi: Savaşın en ateşli günlerinde Ankara’da toplanarak eğitime verilen önem gösterilmiştir.
D. Sakarya Meydan Muharebesi (22 Ağustos – 13 Eylül 1921)
- Önemi: Mustafa Kemal Paşa’nın Başkomutan olarak ordunun başında çıktığı ilk savaştır.
- Tarihî Emir: “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk edilemez”.
- Özellikleri: 22 gün 22 gece sürmüştür. Çok sayıda yetişmiş subay şehit olduğu için “Subaylar Savaşı” veya “Melhame-yi Kübra” (Büyük Savaş) olarak adlandırılmıştır.
- Sonuçları: 1683 II. Viyana Kuşatması’ndan beri süren Türk geri çekilişi sona ermiş, savunmadan taarruza geçilmiştir.
- Mustafa Kemal Paşa’ya “Gazi” unvanı ve “Mareşal” rütbesi verilmiştir.
- Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) ile imzalanmış ve Doğu sınırımız kesinlik kazanmıştır.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalanmış; Hatay hariç Güney sınırımız çizilmiştir. Hatay, Misak-ı Millî’den verilen ikinci taviz olmuştur.
E. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26–30 Ağustos 1922)
- Hazırlıklar: Yaklaşık bir yıl süren gizli taarruz hazırlıkları yapılmıştır. (Mustafa Kemal Paşa dikkatleri dağıtmak için Ankara’da çay partisi düzenleyeceğini duyurmuştur).
- Gelişimi: 26 Ağustos’ta Kocatepe’den taarruz başlamıştır. 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da bizzat Mustafa Kemal Paşa’nın yönettiği Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanılmıştır.
- Tarihi Emir: “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!”.
- Kurtuluş: 9 Eylül 1922’de İzmir, ardından tüm Ege Yunan işgalinden kurtarılmıştır. Fevzi Paşa’ya Mareşal rütbesi verilmiştir.
- Sonucu: Millî Mücadele’nin askerî safhası başarıyla tamamlanmış, diplomatik dönem başlamıştır.
5. Diplomatik Zaferler: Mudanya ve Lozan (Kısa Özet)
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (3–11 Ekim 1922): İsmet Paşa katılmıştır. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan diplomatik yolla kurtarılmıştır.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu belgesidir. Sevr Antlaşması tarihe gömülmüş, Türk devletinin tam bağımsızlığı tüm dünya tarafından tescillenmiştir.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| BMM’nin İlk Askerî ve Siyasi Zaferi | Gümrü Antlaşması (Ermenistan ile) |
| BMM’yi Tanıyan İlk Devlet | Ermenistan (Gümrü Antlaşması) |
| BMM’yi Tanıyan İlk Müslüman Devlet | Afganistan (Türk-Afgan Dostluk Antlaşması) |
| BMM’yi Tanıyan İlk Büyük Avrupalı Devlet | Sovyet Rusya (Moskova Antlaşması) |
| BMM’yi Tanıyan İlk İtilaf Devleti | Fransa (1921 Ankara Antlaşması) |
| Anadolu’dan Çekilen İlk İtilaf Devleti | İtalya (Sakarya Savaşı sonrası) |
| BMM Düzenli Ordusunun İlk Zaferi | I. İnönü Muharebesi |
| BMM Düzenli Ordusunun Tek Yenilgisi | Kütahya-Eskişehir Muharebeleri |
| “Siz orada yalnız düşmanı değil…” | II. İnönü Zaferi sonrası söylenmiştir |
| “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır…” | Sakarya Meydan Muharebesi emridir |
| Doğu Sınırımızı KESİNLEŞTİREN Antlaşma | Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) |
| Misak-ı Millî Tavizleri | 1. Taviz: Batum (Moskova Ant.) / 2. Taviz: Hatay (Ankara Ant.) |
| Savaşılmadan Diplomasiyle Kurtarılan Yerler | Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar (Mudanya ile) |
