1. Mudanya Ateşkes Antlaşması (3–11 Ekim 1922)
- Arka Planı: Büyük Taarruz ile Yunan ordusunu Batı Anadolu’dan çıkaran Türk ordusu, yönünü işgal altındaki Doğu Trakya, Boğazlar ve İstanbul’a çevirmiştir. İngiltere’nin sömürgelerinden ve müttefikleri Fransa ile İtalya’dan yardım alamaması üzerine İtilaf Devletleri TBMM’ye ateşkes teklif etmek zorunda kalmıştır.
- Görüşmeler: İsviçre/İngiltere/Fransa/İtalya ve TBMM katılımıyla Mudanya’da yapılmıştır. Doğu Trakya’yı savaşmadan terk etmek istemeyen Yunanistan görüşmelere doğrudan katılmamıştır. TBMM Hükûmeti’ni Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil etmiştir.
- Antlaşmanın Önemli Maddeleri:
- Türk ve Yunan orduları arasındaki silahlı çatışmalar sona erecektir.
- Doğu Trakya (Meriç Nehri sınır olmak üzere) 15 gün içinde Yunan ordusu tarafından boşaltılacak; bölge 30 gün içinde TBMM Hükûmeti’ne devredilecektir.
- İstanbul ve Boğazlar TBMM yönetimine bırakılacak; ancak İtilaf Devletleri kuvvetleri barış antlaşması imzalanıncaya kadar İstanbul’da kalmaya devam edecektir.
- Türk ordusu barış imzalanıncaya kadar Çanakkale-İzmit hattını geçmeyecektir.
- Önemi ve Sonuçları:
- Millî Mücadele Dönemi’nin askerî safhası sona ermiş, diplomatik safhası başlamıştır.
- Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan diplomatik yolla kurtarılmıştır.
- Osmanlı Devleti hukuken/fiilen sona ermiş, Lozan Barış Antlaşması için zemin hazırlanmıştır.
2. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
- Nedenleri:
- İtilaf Devletleri’nin Lozan Barış Konferansı’na hem TBMM Hükûmeti’ni hem de İstanbul Hükûmeti’ni birlikte davet ederek Türk tarafı arasında ikilik çıkarmayı ve Sevr’i kısmen kabul ettirmeyi amaçlaması.
- Ulusal egemenlik ilkesiyle kişisel egemenliğe dayanan saltanat sisteminin bağdaşmaması.
- Ülkedeki çift başlılığa son verme amacı.
- Karar: 1 Kasım 1922’de kabul edilen kanunla saltanat ile halifelik makamları birbirinden ayrılmış ve saltanat kaldırılmıştır.
- Sonuçları:
- Osmanlı Devleti resmen sona ermiştir.
- İtilaf Devletleri’nin Lozan’da ikilik çıkarma planı bozulmuş, TBMM Türk milletinin tek temsilcisi olarak konferansa katılmıştır.
- Millî egemenliğin ve cumhuriyetin ilanı yolunda en büyük adım atılmıştır.
- Son padişah VI. Mehmet Vahdettin ülkeyi terk etmiş; TBMM, dinî yetkileri korumak şartıyla Abdülmecit Efendi’yi halife seçmiştir.
3. Lozan Barış Konferansı ve Antlaşması (24 Temmuz 1923)
A. Konferansın Toplanması ve Temsilciler
- Yer Seçimi: Mustafa Kemal Paşa Yunan tahribatını dünyaya göstermek için konferansın İzmir’de yapılmasını istemiş, ancak tarafsızlık ilkesi gereği İsviçre’nin Lozan şehri seçilmiştir.
- Türk Heyeti: Dışişleri Bakanı İsmet İnönü başkanlığında Hasan Saka ve Dr. Rıza Nur’dan oluşmuştur.
- Taviz Verilmeyecek Konular: TBMM heyete tam bağımsızlık, kapitülasyonların kaldırılması ve Ermeni devlet/toprak iddialarının reddi konularında kesinlikle taviz verilmemesi talimatını vermiştir.
B. Görüşmelerin Kesilmesi ve İzmir İktisat Kongresi
- Araya Girilme Sebebi: Kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, Musul sorunu, Boğazlar ve savaş tazminatı konularında yaşanan anlaşmazlıklar yüzünden 4 Şubat 1923’te görüşmeler kesilmiştir.
- İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat – 4 Mart 1923): Görüşmelerin kesildiği dönemde toplanan kongrede Misak-ı İktisadi kararları alınmış; yeni kurulacak Türk devletinin ekonomik bağımsızlığından asla taviz vermeyeceği dünyaya duyurulmuştur.
- Tekrar Başlama: İtilaf Devletleri’nin davetiyle 23 Nisan 1923’te başlayan II. Dönem görüşmeleri 24 Temmuz 1923’te antlaşmayla sonuçlanmıştır.
C. Sevr ile Lozan Antlaşması’nın Karşılaştırılması ve Kararları
| Konu | Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) | Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) |
|---|---|---|
| Sınırlar | Anadolu İtilaf Devletleri, Ermeniler ve Yunanlar arasında paylaştırıldı. | Batı Sınırı: Meriç Nehri sınır oldu. Suriye Sınırı: 1921 Ankara Antlaşması esas alındı. Irak Sınırı (Musul): Çözülemedi, İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı. |
| Ege Adaları | Rodos ve On İki Ada İtalya’ya, Ege Adaları Yunanistan’a bırakıldı. | Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adası Türkiye’ye; diğer adalar silahlandırmama şartıyla Yunanistan’a verildi. 12 Ada İtalya’ya bırakıldı. |
| Kapitülasyonlar | Bütün İtilaf Devletleri kapitülasyonlardan yararlanacaktı. | Adli, mali ve idari tüm kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı. |
| Osmanlı Borçları | Düyun-u Umumiye denetiminde mali komisyon yönetecek. | Borçlar, Osmanlı’dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; Türkiye kendi payını taksitle ödedi. |
| Savaş Tazminatı | Osmanlı zor durumda olduğu için ödemeyecekti. | Yunanistan, Anadolu’da verdiği zararlara karşılık Karaağaç kasabasını tazminat olarak Türkiye’ye verdi. |
| Boğazlar | İçinde Türk üye bulunmayan uluslararası komisyon yönetecekti. | Başkanı Türk olan uluslararası bir Boğazlar Komisyonu yönetecek ve her iki yakası silahsızlandırılacaktır. |
| Azınlıklar | Azınlıklara geniş ayrıcalıklar tanınmıştı. | Tüm azınlıklar Türk vatandaşı kabul edildi. Batı Trakya Türkleri ile İstanbul/Gökçeada/Bozcaada Rumları hariç Nüfus Mübadelesi kararı alındı. |
| Yabancı Okullar | Serbestçe eğitim verebileceklerdi. | Bütün yabancı ve azınlık okulları Türk Millî Eğitim Bakanlığına bağlandı. |
| Patrikhane | Dini ve siyasi yetkileri korunuyordu. | Siyasi yetkilerinden arındırıldı ve ekümenik (evrensel) statüsü reddedildi. |
D. Lozan Barış Antlaşması’nın Önemi
- Yeni kurulacak Türk devletinin kurucu belgesi (kuruluş senedi) niteliğindedir.
- Sevr Antlaşması tarihe gömülmüş, Türk devletinin tam bağımsızlığı tüm dünya tarafından resmen tanınmıştır.
- II. TBMM tarafından 23 Ağustos 1923’te onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Antlaşmadan 6 hafta sonra İtilaf Devletleri İstanbul’u tamamen boşaltmıştır.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| Mudanya’da Savaşılmadan Kurtarılan Yerler | Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar |
| Mudanya’da TBMM Temsilcisi | İsmet (İnönü) Paşa |
| Saltanatın Kaldırılma Tarihi ve Nedeni | 1 Kasım 1922 – Lozan’daki ikiliği önlemek ve millî egemenliği sağlamak |
| Lozan Türk Heyeti Lideri | İsmet İnönü (Hasan Saka ve Dr. Rıza Nur ile) |
| Lozan’da Asla Taviz Verilmeyen Konular | Tam bağımsızlık, kapitülasyonlar, Ermeni toprak talepleri |
| Lozan Görüşmeleri Arasında Düzenlenen Kongre | İzmir İktisat Kongresi (Misak-ı İktisadi) |
| Yunanistan’dan Alınan Savaş Tazminatı | Karaağaç Kasabası |
| Lozan’da Çözülemeyip Sonraya Bırakılan Konu | Irak Sınırı (Musul Sorunu) |
| Lozan’a Sadece Boğazlar İçin Katılan Devletler | SSCB ve Bulgaristan |
| Lozan’a Gözlemci Olarak Katılan Devlet | ABD |
