Giriş: Rus Yıllıkları ve Doğu Avrupa Bozkır Tarihindeki Yeri
Doğu Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyinde yer alan geniş bozkırlar, 9. yüzyıldan 13. yüzyılın ilk çeyreğine —Moğol istilasına— kadar uzanan yaklaşık dört buçuk asırlık süreçte Hazar, Bulgar, Peçenek, Uz (Oğuz), Berendi, Karakalpaklı (Çernıye Klobuki) ve Kuman/Kıpçak gibi çeşitli Türk devlet ve boylarının siyasi ve kültürel hâkimiyetine sahne olmuştur. Bu dönemde bozkırın göçebe veya yarı göçebe Türk teşekkülleri ile orman kuşşağında teşekkül eden Kiev Rusyası ve diğer Slav knezlikleri arasında yoğun siyasi, askeri, ticari ve diplomatik münasebetler yaşanmıştır. Bu ilişkilerin en birincil ve canlı yazılı kaynakları, Doğu Slav dünyasında kaleme alınan ve “Letopis” veya “Vakayiname” olarak adlandırılan Rus Yıllıklarıdır.
Rusların Hristiyanlığı kabul etmelerini takiben Bizans İmparatorluğu ile kurdukları dini ve kültürel yakınlık neticesinde gelişen yıllık yazma geleneği, manastırlarda görev yapan rahip ve keşişler tarafından yürütülmüştür. Bu nedenle yıllıklar, kronolojik kayıtların yanı sıra dönemin dini-teolojik anlayışını da yansıtan bir karakter taşımaktadır. Yıllıkların en eski özgün nüshaları zamanımıza ulaşamamış, ancak 14. ve 15. yüzyıllarda oluşturulan redaksiyon ve kopyaları günümüze gelebilmiştir. Bu yazmalar, 9. yüzyıl ortalarına kadar uzanan sözlü gelenek verilerinin yanı sıra 10. yüzyıldan itibaren resmi belgeleri, elçilik notlarını, knezlik arşivlerini ve görgü tanıklarının anlatılarını bünyesinde toplamıştır.
Rus yıllıklarının toplanması, kataloglanması ve bilim dünyasına kazandırılması 19. yüzyılda araştırmacı P. M. Stroyev’in manastır kütüphanelerindeki titiz çalışmalarıyla başlamıştır. Stroyev’in gayretleriyle kurulan Rus Arheografya Komisyonu, 1841 yılından itibaren bu el yazmalarını “Polnoye Sobraniye Russkih Letopisey” (Rus Yıllıkları Külliyatı) başlığı altında devasa bir seride yayımlamaya başlamıştır. Türk tarihçiliğinde bu kaynakların önemi ilk olarak Z. V. Togan ve A. N. Kurat gibi bilim insanları tarafından vurgulanmış; ardından Prof. Dr. Muallâ Uydu Yücel’in uzun soluklu çalışmaları ve tercümeleriyle bu külliyatın Türk boylarına ilişkin tüm kayıtları Türk bilim dünyasının istifadesine sunulmuştur.
1. Temel Rus Yıllıkları ve Metinsel Yapıları
Rus Yıllıkları tek bir metinden ibaret olmayıp, farklı manastırlarda ve knezlik merkezlerinde derlenen çok sayıda vakayinamenin birleşiminden oluşmaktadır. Türk tarihi açısından en hayati bilgileri ihtiva eden başlıca yıllıklar şunlardır:
a) Povesti Vremennıh Let (Geçmiş Yılların Hikâyesi / Nestor Kroniği)
Kiev’de derlenen yıllık dergilerinin ortak adı olan bu eser, 12. yüzyılın başlarına kadar cereyan eden olayları kapsar ve sonraki döneme ait hemen hemen tüm kroniklerin başlangıç kısmını teşkil eder. Yıllığın üç temel redaksiyonu bulunmaktadır:
- Nestor Nüshası: Kiev-Peçer Manastırı rahibi Nestor tarafından 11. yüzyılın sonlarında kaleme alınmaya başlanmış, Nestor’un 1112 yılındaki vefatıyla hadiseler 1111 yılına kadar getirilmiştir.
- Silvester Nüshası: Vıdubits Manastırı Rahibi Silvester tarafından 1116 yılında Knez Vladimir Monomah’ın hamiliğinde yeniden düzenlenmiş ve metne Monomah lehine ilaveler yapılmıştır.
- 1118 Tarihli Nüsha: Vladimir Monomah’ın knezliğinin 5. yılında tanzim edilen ve sonuna Monomah’ın çocuklarına öğütlerini (Pouçeniye) ekleyen nüshadır.
Povesti Vremennıh Let, tarihsel anlatısına Hz. Nuh’un Tufan sonrasında yeryüzünü üç oğlu arasında paylaştırması, Babil Kulesi inşası ve dillerin ayrışması gibi teolojik anlatılarla başlar. Ardından Slavların yerleşimlerini, Hazarların Slav toplulukları üzerindeki hâkimiyetini, Bizans ile yapılan antlaşmaları ve Rusların Hristiyanlaşma sürecini kronolojik olarak aktarır.
b) İpatyev Yıllığı (İpatiyevskaya Letopis)
14. veya 15. yüzyılda Kostroma şehrindeki İpatyev Manastırı’nda kopyalandığı için bu adı alan yazma, N. M. Karamzin tarafından Pskov’da keşfedilmiştir. Üç ana bölümden oluşan 612 sayfalık bu el yazması, hadiseleri 1292 yılına kadar getirmekte ve bilhassa Güney-Batı Rusya (Galiç-Volın) ile Kiev bölgesindeki gelişmeleri detaylandırmaktadır.
c) Lavrentev Yıllığı (Lavrentiyevskaya Letopis)
1377 yılında Suzdal ve Aşağı Novgorod Knezi Dmitri Konstantinoviç’in talebiyle Rahip Lavrentev tarafından kopyalanan bu yıllık, mevcut en eski tarihli korunan yazmalardandır. 1305 yılına kadarki olayları kapsayan metin, Kuzey-Doğu Rusya (Vladimir-Suzdal ve Rostov) tarihine dair geniş veriler sağlar.
d) Radzivilov (Kenigsberg) Yıllığı
İçerisinde 1000’e yakın renkli minyatür (illüstrasyon) barındırması bakımından Rus yıllık külliyatı içerisinde tekil bir yere sahiptir. Sayfalarında yer alan çizimler; Igor’un İstanbul kuşatmasından Türk atlılarının savaş düzenlerine, knezlik meclislerinden elçilik kabullerine kadar pek çok tarihi olayı görselleştirmektedir.
Bunların dışında Troitski, Nikonov, Voskresen, Novgorod, Tver ve Pskov gibi bölgesel knezlik yıllıklarında da Türk boylarının siyasi faaliyetlerine dair ayrıntılı kayıtlar yer almaktadır.
2. Rus Yıllıklarında Yer Alan Türk Boyları ve Siyasi Faaliyetleri
Rus Yıllıkları, Karadeniz’in kuzeyinde kademeli olarak varlık gösteren Türk boylarını geniş bir coğrafi ve siyasi çerçevede ele almaktadır.
| Türk Boyu | Yıllıklardaki İsmi | Hâkimiyet / Temas Dönemi | Temel Özellikleri ve Siyasi Rolleri |
|---|---|---|---|
| Hazarlar | Kozarı / Kozare | 7. – 10. Yüzyıl | Karadeniz’in kuzeyinde siyasi istikrarı sağlayan, Slav boylarından vergi alan düzenli devlet. |
| Tuna ve İtil Bulgarları | Bolgarı / Voljskiye Bolgarı | 9. – 13. Yüzyıl | Tuna boylarında Slavlaşan veya İtil boyunda İslamiyet’i kabul ederek ticari güç olan Türk teşekkülleri. |
| Peçenekler | Peçenegi | 890 – 1036 (130 Yıl) | Karadeniz bozkırlarında 8 boy ve 40 oymak halinde yaşayan, hızlı atlı birliklere sahip göçebe kağanlık. |
| Uzlar (Oğuzlar) | Torkı / Tork | 11. Yüzyılın İkinci Yarısı | Kıpçak baskısıyla batıya çekilip Kiev knezlerinin hizmetinde sınır muhafızlığı yapan Türk grubu. |
| Berendiler | Berendey / Berendi | 12. Yüzyıl | Uzlarla birlikte hareket eden, Kiev ordularının en seçkin süvari kuvvetlerini oluşturan Türk boyu. |
| Karakalpaklılar | Çernıye Klobukiler | 12. Yüzyılın Ortaları | Peçenek, Uz ve Berendi kalıntılarının Ros Nehri boyunda oluşturduğu sınır muhafızı Türk konfederasyonu. |
| Kuman / Kıpçaklar | Polovtsi / Kumanos | 1054 – 1224 | Deşt-i Kıpçak sahasında 5 ayrı grupta teşekkülen, dönemin Rus knezlik siyasetine doğrudan yön veren baskın güç. |
Hazarlar (Kozarı)
7. ile 10. yüzyıllar arasında Kafkaslar, Hazar Denizi, Don ve Dinyeper nehirleri arasında cihanşümul bir kağanlık kuran Hazarlar, Slav toplulukları (Polyan, Severyan, Viyatiç) üzerine vergi koymuşlardır. Hazarlar Bizans’ın talebi doğrultusunda Don Nehri üzerinde Sarkel (Bela Veja) kalesini inşa etmişlerdir. Ancak 965 yılında Kiev Knezi Svyatoslav İgoreviç’in düzenlediği sefer neticesinde Bela Veja düşmüş ve Hazar hâkimiyeti zayıflamıştır.
Peçenekler (Peçenegi)
Yıllıklarda ilk defa 915 yılında zikredilen Peçenekler, 8 boy ve 40 oymak halinde teşekkül etmişlerdir. Sekiz Peçenek boyu; Yavdıertim, Kuvarcıçur, Kabuksınyula, Surukulbay, Borotalmat, Yazıkaban, Bulaçoban ve Karabay olarak sıralanmaktadır. Ruslarla yaklaşık 130 yıl boyunca sınır komşuluğu yapan Peçenekler, zaman zaman Knez İgor’un 944 Bizans seferinde olduğu gibi ücretli yardımcı kuvvet olarak knezlik ordularında yer almışlar; zaman zaman da Kiev’i kuşatarak şiddetli savaşlara girişmişlerdir. 1036 yılında Knez Yaroslav karşısında aldıkları ağır yenilginin ardından ana kitleleriyle Tuna boylarına yönelmişlerdir.
Uzlar, Berendiler ve Karakalpaklılar (Çernıye Klobuki)
Kıpçakların sıkıştırmasıyla batıya kayan Uz ve Berendi grupları, Kiev knezleri tarafından sınır bölgelerine (özellikle Ros Nehri boyunca) yerleştirilmişlerdir. Yıllıklarda “Çernıye Klobukiler” (Siyah Şapkalılar) olarak geçen bu topluluklar, yerleşik hayata geçerek Kıpçak akınlarına karşı knezlik topraklarını korumuşlardır. 1154 yılında Berendilerin knez huzurunda sarf ettiği “Biz Rusya için hayatımızı mahvediyor, senin ve oğullarının namusu için kendimizi feda ediyoruz” sözü, bu Türk unsurlarının bölge savunmasındaki kritik yerini belgelemektedir.
Kuman / Kıpçaklar (Polovtsi)
Rus yıllıklarında “Polovets” (sarımsı, saman sarısı) olarak adlandırılan Kuman/Kıpçaklar, 1054 yılından itibaren Karadeniz bozkırlarının tamamına hâkim olmuşlardır. “Ormanın Bozkırla Savaşı” olarak nitelendirilen bu dönemde Kıpçaklar; Türkistan, İtil-Yayık, Don-Doneç, Aşağı Dinyeper ve Tuna olmak üzere 5 ayrı coğrafi grupta örgütlenmişlerdir. Rus knezleri arasındaki taht kavgalarına sık sık müdahil olan Kıpçak başbuğları (Bonyak, Tugorhan, Konçak), knez sülaleleriyle akrabalık bağları kurmuşlardır. Nitekim 1107 yılında Knez Yuri Dolgoruki, Kuman Başbuğu Ayepe’nin kızıyla evlenmiştir.
3. Rus Yıllıklarından Tarihsel Anlatılar ve Vakalar
Rus Yıllıkları, siyasi tarihin yanı sıra dönemin askeri stratejilerini, zekâ oyunlarını ve insan hikâyelerini de aktaran somut vaka kayıtları içermektedir:
a) Svyatoslav’ın Ölümü ve Peçenek Knyazı Kurya’nın Altın Kadehi (972)
Kiev Knezi Svyatoslav, 971 yılında Bizans İmparatoru Ioannes Tzimistzes ile yaptığı savaştan sonra askerleriyle Kiev’e dönerken Dinyeper (Özi) Nehri çağlayanlarında Peçenekler tarafından sıkıştırılmıştır. 972 yılı baharında gerçekleşen çatışmada Svyatoslav öldürülmüştür. Yıllık kaydına göre Peçenek Kağanı Kurya (Küre), Svyatoslav’ın kafatasını alarak etrafını altınla kaplatmış ve ziyafetlerde içki kadehi olarak kullanmıştır.
b) Pereyaslavl Güreşi ve Boğa Derisini Söken Genç (992 / 993)
992 (veya 993) yılında Peçenekler ile Rus ordusu Pereyaslavl sınırında karşı karşıya geldiğinde, Peçenek başbuğu ortaya devasa bir bahadır çıkararak teke tek dövüş talep etmiştir. Knez Vladimir orduda dövüşecek kimseyi bulamazken, yaşlı bir asker evde kalan küçük oğlunun olağanüstü gücünden bahsetmiştir. Denemek amacıyla genci kızgın demirle çıldırtılmış bir boğanın önüne çıkarmışlar; genç adam boğanın böğründen tutarak derisini etinden söküp atmıştır. Ertesi gün yapılan teke tek güreşte zayıf görünen genç Rus, Peçenek bahadırını elleriyle boğarak öldürmüş; bu zaferin anısına kentin kurulduğu yere “Pereyaslavl” adı verilmiştir.
c) Belgorod Kuşatması: Kisel Çorbası ve Bal Kuyuları (997 / 999)
Peçeneklerin Belgorod şehrini kuşattığı ve şehirde şiddetli bir kıtlığın baş gösterdiği sırada akıllı bir yaşlı adamın tavsiyesiyle şehir meydanına iki kuyu kazılmıştır. Kuyuların birine kisel (nişastalı/unlu tatlı çorba) harcı, diğerine ise bal şerbeti doldurulmuştur. Şehre davet edilen Peçenek elçilerinin gözü önünde kuyulardan kovalarla yiyecek çıkarılıp pişirilmiş ve “Bize gıdayı toprak verir, bizi açlıkla pes ettiremezsiniz” denmiştir. Toprağın yiyecek ürettiğine inanan Peçenek elçileri durumu kağanlarına bildirmiş ve kuşatma kaldırılmıştır.
d) Konçak Han’ın Askeri Teknolojileri ve “Canlı Ateş” (1184)
Kuman/Kıpçak Başbuğu Konçak, 1184 yılındaki seferinde dönemin bozkır savaş teknolojisinin ötesinde araçlar kullanmıştır. Yıllık metinlerinde Konçak’ın yanında “canlı ateş” saçan bir duzenek (Grek ateşi / neft fırlatıcı) ile 50 kişinin gücüne denk düşen kendiliğinden ok atan gelişmiş mancınık ve balistalar getirdiği açıkça kaydedilmiştir.
e) İgor Svyatoslaviç’in 1185 Kıpçak Seferi ve İgor Destanı
Novgorod-Seversk Knezi İgor Svyatoslaviç’in 1185 yılında Kıpçaklara karşı düzenlediği başarısız sefer, yıllık detaylarının yanı sıra ünlü Slovo o polku İgoreve (İgor Destanı) adlı edebi esere de konu olmuştur. Kayalı Nehri kıyısında Kıpçaklar tarafından kuşatılan Knez İgor esir düşmüş, ancak daha sonra Kıpçak Ovlur’un yardımıyla bozkırdan kaçmayı başarmıştır.
4. Türk-Slav Etkileşimi ve Kültürel Miras
Asırlar süren bu temaslar, Doğu Slav toplumlarının askeri, idari ve günlük yaşamında derin izler bırakmıştır. Rus knezlikleri, Peçenek ve Kıpçak hafif süvari taktiklerini, at takımlarını ve bozkır savunma sistemlerini doğrudan benimsemişlerdir.
Bunun yanı sıra yer isimlerinde Türk etkileri muhafaza edilmiştir; Torçesk, Torkin, Torçitsı gibi yerleşim adları bölgeye yerleşen Uz boylarının hatırasıdır. Yine Slav hukuk metinlerinde (Ruskaya Pravda) geçen ceza ve para sistemlerindeki bazı düzenlemeler ile Rus diline giren çok sayıda Türkçe sözlük öğesi bu sosyo-kültürel etkileşimin somut kanıtlarıdır.
Sonuç
Rus Yıllıkları, Doğu Avrupa ve Karadeniz’in kuzeyinde teşekkül eden Türk tarihini kesintisiz bir kronolojiyle takip etmeye imkân sağlayan vazgeçilmez ana kaynaklardır. Yıllıklar, Türk boylarının sadece birer işgalci veya savaşçı güç değil; bölgenin siyasi dengelerini kuran, kentleşme ve ticaret yollarını etkileyen, diplomatik evlilikler ve askeri ittifaklarla Slav devlet yapısının şekillenmesinde aktif rol oynayan kurucu unsurlar olduğunu ortaya koymaktadır.
Kaynakça
Primary Sources (Ana Kaynaklar)
- İpatiyevskaya Letopis (İpatyev Yıllığı), Polnoye Sobraniye Russkih Letopisey (PSRL), Cilt 2, Sankt-Peterburg, 1871.
- Lavrentiyevskaya Letopis (Lavrentev Yıllığı), PSRL, Cilt 1, Sankt-Peterburg, 1872.
- Nikonovskaya Letopis (Nikonov Yıllığı), PSRL, Cilt 9-13, Sankt-Peterburg, 1862.
- Novgorodskaya Pervaya Letopis (I. Novgorod Yıllığı), Haz. A. N. Nasonov, Moskva-Leningrad, 1950.
- Povesti Vremennıh Let (Geçmiş Yılların Hikâyesi – Nestor Kroniği), Haz. D. S. Lihaçev – B. A. Romanov, Moskva-Leningrad, 1950.
- Radzivilovskaya Letopis (Radzivilov Yıllığı), PSRL, Cilt 38, Leningrad, 1989.
- Troitskaya Letopis (Troits Yıllığı), Haz. M. D. Priselkov, Moskva-Leningrad, 1950.
- Voskresenskaya Letopis (Voskresen Yıllığı), PSRL, Cilt 7, Sankt-Peterburg, 1856.
Secondary Sources (Araştırma ve İncelemeler)
- İnanır, Emine, Nestor İskender’in Gözünden İstanbul’un Fethi (XVI-XVII. Yüzyıl Rus Yıllıklarına Göre), Timaş Yayınları, İstanbul, 2023.
- Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Boyları ve Devletleri, TTK Yayınları, Ankara, 1972.
- Togan, Zeki Velidi, Umumî Türk Tarihine Giriş, Cilt I, İstanbul, 1981.
- Uydu Yücel, Muallâ, İlk Rus Yıllıklarında Türkler: Hazar, Bulgar, Peçenek, Uz, Berendi, Karakalpaklı, Kuman/Kıpçaklar (9. Yüzyıldan 13. Yüzyıla), Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2. Baskı, İstanbul, 2020.
- Uydu Yücel, Muallâ, Türkistan’dan Tuna’ya Peçenekler, Doğu Kütüphanesi Yayınları, İstanbul, 2020.
🔍 Araştırma Önerisi: Yıllık metinlerindeki görselleri ve askerî teçhizat tasvirlerini incelemek için Radzivilov Yıllığı‘nın renkli minyatür kopyalarına (PSRL Cilt 38) başvurulabilir.
