TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE AİLEYE VERİLEN DEĞER

Kültürel Sentez: Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle eski Türk gelenekleri tamamen terk edilmemiş; İslami kurallarla kaynaşarak köklü ve yeni bir Türk-İslam aile yapısı ortaya çıkmıştır.
Geleneklerin İslami Çerçevede Sürdürülmesi: Evlilik, miras, aile içi sorumluluklar ve çocukların eğitimi İslami kurallar doğrultusunda yeniden düzenlenmiştir.
- “Allah’ın emri, peygamberin kavliyle…” diyerek kız isteme geleneği,
- Çocuklara Allah sevgisinin aşılanması ve dua edilmesi,
- İslam öncesinde oğula verilen çadır/mal ve kıza verilen çeyiz geleneğinin İslamiyet sonrasında da sürdürülmesi bu sentezin somut göstergeleridir.

Ders kitabında Türk-İslam dönemi aile yapısını aktaran temel eserler ve içerikleri şunlardır:

Ailenin Toplumsal Rolü: Yusuf Has Hacib, aileyi toplumun yapı taşı ve toplumsal düzenin temeli olarak tanımlar.
Evde Nitelikli Eğitim: Eserde yer alan “Senin ay gibi bir oğlun veya kızın doğarsa onu kendi evinde terbiye et, bu işi başka ellere bırakma” ve “Oğul-kıza bilgi edep öğret, bu her iki dünyada onlar için faydalı olur” ifadeleriyle çocuk eğitiminin öncelikle aile ocağında verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Aile İçi Bağlar ve Fedakârlık: Anne, baba, evlat ve kardeşler arasındaki sevgi, saygı ve bağlılık işlenir.
- Yiğenek Hikâyesi: 16 yıldır esir olan babasını kurtarmak için tehlikeleri göze alan Yiğenek’in babalık sevgisi ve evlat sorumluluğu.
- Segrek Hikâyesi: Düğün gecesinde ağabeyi Egrek’i düşman elinden kurtarmaya giden Segrek’in kardeşlik bağı.
- Begil Oğlu Emren Hikâyesi: Düşman baskını sırasında ayağı kırılan babası Begil için oğlunun babasının atını ve kılıcını alıp savaşa girmesi; evladın babaya ve vatanına olan sadakati.
Kadının Savaşçı Kimliği: Dede Korkut’taki Selcen Hatun karakteri; at süren, kılıç sallayan ve ok atan savaşçı yapısıyla Türk kadınının İslamiyet sonrasında da etkinliğini koruduğunu gösterir.

Türk-İslam kültürünün bu önemli destanında da çocukların eğitimi ve aile değerlerinin aktarımı üzerinde durulmuştur.

Bacıyan-ı Rum (Anadolu Kadınlar Teşkilatı): Türkiye Selçuklu Devleti döneminde Ahi Teşkilatı’nın bir kolu olarak kurulan, dünyadaki ilk kadın örgütlenmesidir.
Ekonomik ve Sosyal Katkı: Kadınlar ev idaresi ve çocuk bakımının yanı sıra el sanatları, terzilik, dokumacılık, halı ve kilim üretimi yaparak aile bütçesine ve ülke ekonomisine doğrudan katkı sağlamışlardır.
İbn Battûta Seyahatnâmesi Örneği: Ünlü seyyah İbn Battûta, Kayseri ziyareti sırasında Eretna Beyi’nin eşi Togay Hatun tarafından karşılandığını, kendisine ikramlar yapıldığını ve hediyeler verildiğini belirterek Selçuklu kadınlarının devlet ve toplum düzeyindeki yüksek saygınlığını aktarmıştır.

Rol Model Olarak Peygamberimiz: Hz. Muhammed’in (sav) kadına, eşine ve çocuklarına verdiği değer Türk aile hayatının şekillenmesinde esas alınmıştır. Hz. Muhammed ev işlerine yardım etmiş, elbisesindeki sökükleri kendisi dikmiş, aile içinde sevgi, adalet ve saygıyı öğütlemiştir.
Ailede Dinî Eğitim: İslamiyet’in kabulüyle aile ortamı; çocukların namaz kılmak, oruç tutmak, sadaka vermek ve Kur’an-ı Kerim okumak gibi dinî uygulamaları anne ve babalarını örnek alarak öğrendikleri bir eğitim kurumuna dönüşmüştür.

“İslamiyet Öncesi Dönem’de Türklerde büyük önem taşıyan aile kurumu, İslamiyet sonrasında da bu önemini korumuştur.” (Doğru).
“Kutadgu Bilig’de çocuk eğitiminin aile dışında, yabancı kimseler tarafından verilmesi gerektiği savunulmuştur.” (Yanlış – Çocuk eğitiminin aile ocağında verilmesi gerektiği vurgulanmıştır).
“Türkiye Selçuklu Devleti’nde kurulan Bacıyan-ı Rum teşkilatı kadınların ekonomik ve sosyal hayatta yer almasını sağlamıştır.” (Doğru).
“Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle çeyiz ve kız isteme gibi eski gelenekler tamamen terk edilmiştir.” (Yanlış – Bu gelenekler İslami çerçevede varlığını sürdürmüştür).

Soru 1:“Türk-İslam devletlerinde eski Türk gelenekleri ile İslami kuralların sentezlenmesine 2 örnek veriniz.”
- Cevap: 1. “Allah’ın emri, peygamberin kavliyle…” denilerek kız isteme geleneğinin yürütülmesi. 2. İslam öncesinde var olan çeyiz hazırlama geleneğinin İslamiyet sonrasında da sürdürülmesi.
Soru 2:“Türkiye Selçuklu Devleti’nde kadınların ekonomik hayata katılımına ve toplumsal statüsüne ‘Bacıyan-ı Rum’ örneği üzerinden açıklık getiriniz.”
- Cevap: Bacıyan-ı Rum, Ahi Teşkilatı bünyesinde kadınların kurduğu bir örgüttür. Kadınlar bu teşkilat çatısı altında dokumacılık, örgü, halı ve kilim üretimi yaparak hem ev ekonomisine katkı sağlamış hem de toplumsal hayatta kalıcı ve saygın bir konum elde etmişlerdir.