Ünite 5: Küreselleşme ve Ekonomi Kurumu

1. Küreselleşme ile İlgili Temel Kavramlar

AÖF sınavlarında Ulrich Beck‘in tanımlamalarından hareketle oluşturulan bu kavram karmaşası doğrudan soru olarak gelmektedir:

Globalism / Küresellik: Neo-liberalizm temelli bir kavramlaştırmadır. Kültür, siyaset ve sivil toplumun tamamen ekonomik yapıya ve pazar hâkimiyetine indirgenmiş tek yapıda işlemesini anlatır.
Globalite / Küresel: “Dünya Toplumu” anlayışına işaret eder. Ülkelerin çok boyutlu ilişkiler içindeki karşılıklı bağımlılıklarını gösterir.
Globalleşme / Küreselleşme: Uluslarüstü aktörler tarafından belirlenen çok boyutlu bir süreçtir. Ekonomi, kültür, siyaset ve sivil toplum birbirine indirgenmeksizin yan yana bulunur.
Küreyellik / Glokalleşme (Glocalization): Küresel (global) ve yerel (local) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Japon iş kültüründen esinlenilerek ortaya atılmıştır. Belirli bir kültüre özgü olan yerel ögelerin küresel düzeyde yaygınlaşmasını ifade eder.
- Örnek: George Ritzer‘in ifade ettiği “McDonaldlaştırma” (McDonaldization), kot pantolon giyme veya yerel müzik/yemek türlerinin tüm dünyaya yayılması.

2. Glokalleşme Yaratan Kültürel Mekânlar ve Kuramcılar

A. Appadurai ve Sarıbay’a Göre 5 Kültürel Mekân (Soru Potansiyeli Yüksek!):

Etno-mekân: Göçmenler, mülteciler, mevsimlik işçiler ve turistlerin oluşturduğu hareketli insan mekânları.
Tekno-mekân: Sınırları aşan yüksek teknolojilerin oluşturduğu mekânlar.
Finans-mekân: Uluslararası para ve borsa hareketlerinin gerçekleştiği alanlar.
Medya-mekân: TV, radyo ve dijital araçlarla bilginin üretilip yayıldığı alanlar.
Zihinsel-mekân: Özgürlük, demokrasi, adalet, eşitlik gibi Aydınlanma düşüncelerinin yayıldığı fikir alanları.

Siber Uzay (Cyberspace): Toprağından koparılmış (deterritorialized) mekanlarda küresel sanallaşma ortaya çıkmıştır.

B. Önemli Düşünürler ve İpuçları:

Anthony Giddens – Yapılaşma Kuramı: Küreselleşmeye diyalektik bakar; zaman ve mekânın kesişimi, varlık ile yokluğun yerel bağlamsallıkla karışması olarak tanımlar.
Marshall McLuhan – Küresel Köy (Global Village): Elektronik iletişimin yaygınlaşmasıyla dünyanın küçük bir topluluk/köy haline gelmesidir.

3. Küreselleşme Eleştirileri ve Yaklaşımlar

Ronald Robertson – Küreselleşme Modeli: Küreselleşmeyi “dünyanın küçülerek sıkıştırılması / baskılanması” (compression) olarak tanımlar. Bu süreçte yerel ile küresel iç içedir; tikelcilik (particularisme) evrenselleşmektedir.
Zygmunt Bauman: Küreselleşmenin zenginler ve yoksullar arasındaki tabakalaşmayı ve kutuplaşmayı daha da derinleştirdiğini vurgular.
Korkut Boratav ve Probhat Patnaik (Emperyalizm Eleştirisi):
- Boratav, sol aydınların söyleminde “Emperyalizm” kavramının yerini “Küreselleşme” kavramının aldığını ve bunun bir sömürü yanılsaması yarattığını savunur.
- Boratav’a göre Küreselleşmecilerin 3 Yanıltıcı Görüşü:
  1. Yapısal bağımlılık yerine hiyerarşiyi gizleyen “karşılıklı bağımlılık” terimini kullanırlar.
  2. Merkez ülkelerin sömürüsünü göz ardı edip “herkesin eşit yararlandığı sistem” masalı sunarlar.
  3. Piyasayı kutsayarak devleti dışlayan “Fanatik Güven Yaklaşımı” geliştirirler.

4. Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketler

Alain Touraine: Sosyal hareketleri mevcut baskı ve bağımlılık sistemini dönüştürme eylemleri olarak tanımlar.
Ayırıcı Özelliği: Politik hareketlerden farklıdırlar; iktidarı ele geçirme talepleri yoktur, sadece sisteme meydan okurlar.
Jürgen Habermas – Meşruluk Krizi: Toplumda değer ve norm krizleri yaşandığında (Örn: ataerkillik sorgulandığında feminist hareketlerin çıkması) bu hareketler tetiklenir.

5. Toplumsal Yapı, Kurumlar ve Ekonomi Kurumu

Toplumsal Kurumlar: Toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayan kalıplaşmış kurallar ve ilişkiler bütünüdür. Temel 6 kurum: Aile, eğitim, din, siyaset, ekonomi ve sağlıktır.
Talcott Parsons’ın AGIL Modeli ve 4 Temel İşlevi (Kesin Soru!):
1. Bütünleştirme İşlevi: Aile ve Eğitim.
2. Yönlendirme İşlevi: Siyaset kurumu.
3. Uygulama İşlevi: Ekonomi kurumu (Üretim, tüketim ve bölüşümü düzenler).
4. Koruma İşlevi: Din kurumu.
Piyasa / Ekonomi: Mal ve hizmetlerin değiş tokuş edildiği serbest piyasadır; insanların refahını, fiyatları ve istihdamı belirler.

6. Ekonomik Sistemler ve Yakınlaşma Kuramı

AÖF sınavlarında İki Temel Ekonomik Sistemin Karşılaştırması sorulur:

Özellik	Kapitalizm	Sosyalizm
Mülkiyet	Üretim araçlarının özel mülkiyeti vardır.	Üretim araçları kamuya / devlete aittir.
Üretim Amacı	Kâr amacı gütmek esastır.	Kâr amacı gütmez, ihtiyaç karşılar.
Piyasa Mekanizması	Serbest rekabet ve piyasa belirleyicidir.	Merkezi planlama vardır, rekabet yoktur.

Yakınlaşma Kuramı (Convergence Theory): Günümüzde saf sosyalizm veya saf kapitalizm kalmamıştır. Sosyalist ülkeler serbest piyasaya açılırken (Örn: Çin ve Rusya), kapitalist ülkeler de sosyal güvenlik, işsizlik maaşı ve kamu sağlık hizmetleri gibi sosyalist refah politikalarını benimsemektedir. Bu iki sistemin birbirine yaklaşmasına Yakınlaşma Kuramı denir.

7. Kapitalizmin Küreselleşmesine Sosyolojik Bakış

A. İşlevselci Yaklaşım (Durkheim – Organik Dayanışma)

Küreselleşmeyi ve uluslararası iş bölümünü olumlu görür.
Kentleşmeyle ortaya çıkan organik dayanışmanın küresel ölçekte “küresel iş bölümü” yarattığını savunur.
Dev şirketlere (korporasyonlar) olumlu bakar; ucuz üretimin tüm insanlığın yararına olduğunu, gelişmekte olan ülkelerdeki insanlara düşük ücretle de olsa iş imkânı sağladığını iddia eder.

B. Çatışmacı Yaklaşım (Marx & Useem)

Küresel kapitalizmi bir sömürü ve güç/iktidar dağılımı olarak görür.
Michael Useem – İç Çember (Inner Circle): Dev şirketlerin yöneticileri kendi aralarında rekabet etseler de sınıfsal çıkarları söz konusu olduğunda birleşirler.
Kilitlenmiş Yönetim Kurulları (Interlocking Directorates): Şirket yöneticilerinin birbirinin yönetim kurulunda yer alarak sistemi ortaklaşa kontrol etmesidir.
Fabrikaların Taşınması (Offshoring): Dev şirketlerin kârı artırmak için emeğin ucuz olduğu, iş güvenliğinin olmadığı ülkelere fabrikalarını taşımasıdır (Örn: Levi’s firmasının ABD’deki fabrikayı kapatıp Kosta Rika’ya taşıması, Nike ve Mattel‘in Asya’ya kayması).

8. Kadın ve Çalışma Yaşamı

Ekonomik eşitsizliklerin en yoğun yaşandığı alan kadın istihdamıdır.

A. Cinsiyete Dayalı Ayrımcılık Türleri (AÖF’nin Soru Bankası!):

İzole Ederek Ayrımcılık (Isolate discrimination): Örgütsel bir politika olmadığı halde, ırkçı veya cinsiyetçi bir yöneticinin tek başına kadınlara veya göçmenlere ayrımcılık yapması.
Küçük Grup Ayrımcılığı (Small-group discrimination): İş yerindeki bir grubun birleşerek kadın çalışanlara karşı bilinçli ayrımcılık uygulaması.
Doğrudan Kurumlaşmış Ayrımcılık (Direct institutionalized discrimination): Yasa veya kurum kurallarının doğrudan kadını dışlaması.
Dolaylı Kurumlaşmış Ayrımcılık (Indirect institutionalized discrimination): Toplumdaki yerleşmiş geleneksel cinsiyetçi iş bölümünün sürdürülmesidir.
- Örnek: Hemşirelik (%94) ve ilkokul öğretmenliğinin (%85) kadın işi; mühendislik, cerrahlık, polislik ve üst düzey yöneticiliğin erkek işi olarak görülmesi.

B. Kadının Güçlendirilmesi Alanları (Çabuk Kaya):

Kadınların toplumsal hayatta desteklenmesi 4 alanda yürütülür: Yasal, Politik, Ekonomik ve Sosyal güçlendirme.
Türkiye Verileri (2015 TÜİK): 15+ yaş nüfusta istihdam oranı erkeklerde %65 iken, kadınlarda %27,5’tir. Kırsalda kadınların %90’ı ücretsiz aile işçisidir.

🎯 AÖF Sınavında 100 Getirecek Hızlı Bilgi Özeti (Çıkmış Soru İpuçları):

Dünya Toplumu Anlamına Gelen Kavram: Globalite.
McDonaldlaştırma / Yerel ile Küreselin Birleşimi: Küreyellik / Glokalleşme.
Küresel Köy Kavramı: Marshall McLuhan.
Küreselleşmeyi Dünyanın Sıkıştırılması (Compression) Sayan: Ronald Robertson.
Emperyalizm Kavramının Yerini Küreselleşmenin Aldığını Söyleyen Türk İktisatçı: Korkut Boratav.
Yeni Toplumsal Hareketlerin Temel Özelliği: Politik hareketlerden farklı olmaları / İktidarı ele geçirme amacı taşımamaları.
T. Parsons’a Göre Ekonomi Kurumunun İşlevi: Uygulama işlevi.
Sosyalizm ve Kapitalizmin Birbirine Yaklaşması: Yakınlaşma Kuramı (Convergence Theory).
Çatışmacıların “İç Çember” (Inner Circle) Kavramı: Michael Useem.
İzole / Dolaylı Kurumlaşmış Ayrımcılık: Cinsiyete dayalı iş gücü ayrımcılığı türleri.